صنایع دستی اهواز

اهواز، شهر پل‌ها و رود کارون، یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های صنایع دستی و هنرهای کهن در جنوب غربی ایران است. صنایع دستی خوزستان با تأثیرپذیری از تنوع اقلیمی، نخلستان‌های پهناور و فرهنگ اقوام مختلف، جلوه‌ای از پیوند طبیعت و مهارت انسانی را به نمایش می‌گذارند. در اهواز نیز این تنوع را می‌توان در هنرهایی مانند عبابافی، کپوبافی و میناکاری صبی دید.

اگر به دنبال شناخت انواع صنایع دستی اهواز هستید یا قصد دارید هنگام سفر به این شهر گزینه‌ای اصیل و ماندگار برای یادگاری یا هدیه انتخاب کنید، آشنایی با تاریخچه مواد اولیه، شیوه ساخت و ویژگی‌های کاربردی این آثار به شما کمک می‌کند انتخابی هوشمندانه داشته باشید.

 در ادامه این راهنما، باارزش‌ترین دست‌سازه‌های این دیار از دستبافته‌های پشمی تا شاهکارهای فلزی و حصیری را به تفصیل بررسی می‌کنیم.

عبابافی اهواز؛ هنر سنتی بافته‌شده با پشم طبیعی

عبابافی یکی از کهن‌ترین رشته‌های نساجی سنتی در استان خوزستان و شهر اهواز است. این دستبافته تاریخی که قدمت آن به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد، پیوندی ناگسستنی با فرهنگ و نوع پوشش بومیان منطقه دارد.

عبای خوزستان به دلیل ظرافت تار و پود و استفاده از الیاف کاملاً ارگانیک، از گذشته نه‌تنها در بازارهای محلی بلکه در سراسر خاورمیانه طرفداران ویژه‌ای داشته است. این هنر اصیل با بهره‌گیری از ساده‌ترین ابزارهای چوبی و با اتکا به دستان توانمند استادکاران تولید می‌شود و یکی از ارزنده‌ترین نمونه‌های صنایع دستی سنتی اهواز به شمار می‌رود.

عبابافی در اهواز چگونه انجام می‌شود؟

فرایند بافت عبا در کارگاه‌های سنتی با آماده‌سازی پشم گوسفند یا کرک شتر آغاز می‌شود. مراحل تولید عبا نیازمند صبوری و دقت بالا است و به ترتیب زیر انجام می‌گیرد:

• شستشو و فرآوری پشم: پشم‌های مرغوب به دقت شسته و پاکسازی می‌شوند تا هیچ‌گونه آلودگی یا چربی اضافی روی تارها باقی نماند.
• ریسندگی سنتی: الیاف فرآوری‌شده به وسیله دوک‌های دستی توسط زنان هنرمند با ظرافتی مثال‌زدنی به نخ‌های بسیار باریک تبدیل می‌شوند. قطر نازک این نخ‌ها راز اصلی سبکی پارچه عبا است.
• چله‌کشی و بافت: نخ‌ها روی دار مخصوص پارچه‌بافی (موسوم به پاچال یا دستگاه عبابافی سنتی) چله‌کشی می‌شوند. بافنده با استفاده از پدال‌های پایی و ماکو، نخ پود را از میان تارها رد کرده و با دفتین محکم می‌کند.

یکی از نکات مهم در شیوه سنتی، خودرنگ بودن الیاف است. در عبابافی اصیل کمتر از رنگ‌های شیمیایی استفاده می‌شود و نخ‌ها با رنگ‌های طبیعی خود شامل سفید، شیری، قهوه‌ای تیره، خرمایی و سیاه بافته می‌شوند.

ویژگی‌های عبای سنتی اهواز

پارچه‌های عبایی که در اهواز و مناطق مجاور نظیر بهبهان و کوت عبدالله بافته می‌شوند، به دلیل الیاف تنفس‌پذیر خود مشهورند. در جدول زیر، ویژگی‌های دو مدل تابستانه و زمستانه عبای سنتی مقایسه شده است:

عباهای دست‌باف چه کاربردی دارند؟

اگرچه عبا در اصل لباسی سنتی و فاخر برای مردان در مناسبت‌های خاص، مجالس آیینی و بومیان منطقه است، امروزه پارچه‌های عبابافی اهواز کاربردهای مدرن‌تری نیز پیدا کرده‌اند.

پارچه‌های سبک حله به دلیل لطافت بی‌نظیر برای دوخت مانتوهای سنتی، شال‌های لوکس و تن‌پوش‌های تنفس‌پذیر تابستانی استفاده می‌شوند. همچنین به عنوان یک هدیه ارزشمند و دیپلماتیک، صنایع دستی معروف اهواز در قالب قواره‌های عبا، جایگاهی ممتاز برای علاقه‌مندان به منسوجات دست‌ساز طبیعی دارد.

کپوبافی اهواز و محصولات ساخته‌شده از الیاف گیاهی

یکی از پررونق‌ترین شاخه‌های صنایع دستی حصیری اهواز، کپوبافی است. کپو در گویش محلی خوزستان به معنی هر شیء مدور یا سرپوشیده است. این دست‌سازه که از برگ‌های درخت نخل و گیاهان خودروی پیرامون تالاب‌ها بافته می‌شود، ترکیبی از کاربردی بودن و زیبایی چشم‌نواز است. رونق این هنر در اهواز ریشه در دسترسی فراوان به نخلستان‌های کرانه کارون دارد و امروزه به عنوان یکی از محبوب‌ترین گزینه‌های صنایع دستی اهواز برای سوغات شناخته می‌شود.

کپو چیست و چگونه بافته می‌شود؟

کپوبافی در واقع شکل تکامل‌یافته و مستحکم‌تر حصیر بافی اهواز است. در حصیربافی معمولی تنها از برگ نخل استفاده می‌شود و بافت حالت تخت یا ساده دارد؛ اما در کپوبافی از دو متریال اساسی استفاده می‌شود:

• کرتک (Kertak): نی‌های خودرویی که ساقه محکم و توخالی ندارند بلکه حالت اسفنجی، انعطاف‌پذیر و بدون بند دارند. این گیاه خوراک دام نیست، حشرات به آن جذب نمی‌شوند و اسکلت اصلی کپو را تشکیل می‌دهد.
• پیش (Pish): برگ‌های جوان و تازه جوانه نخل که لطیف و نازک هستند و به عنوان رشته‌های پیچش و اتصال به دور دسته‌های کرتک پیچیده می‌شوند.

بافنده ابتدا مغزی کار را که از کرتک است شکل داده و سپس با استفاده از برگ نخل سفید و مرطوب، آن را رج به رج می‌پیچد و به کمک سوزن یا درفش مخصوص کوک می‌زند تا ظرفی کاملاً سفت، محکم و ضخیم ایجاد شود.

ظروف و سبدهای کپو

تنوع محصولات کپو بسیار گسترده است و به دلیل مقاومت فیزیکی بالا، سال‌ها در منزل کارایی خواهند داشت. مهم‌ترین این دست‌سازه‌ها عبارتند از:

• ظروف نان و بیسکویت درب‌دار که مانع بیات شدن مواد غذایی می‌شوند.
• سبدهای رخت چرک و نظم‌دهنده‌های دکوراتیو در اندازه‌های بزرگ.
• زیربشقابی‌ها و زیرقابلمه‌ای‌های عایق حرارت با دوام مکانیکی بالا.
• جا دستمال کاغذی، گلدان و جعبه‌های نگهداری جواهرات و خیاطی.

نقش‌های رنگارنگ در کپوهای دست‌ساز

کپوها به دو دسته کلی «ساده» و «طرح‌دار» تقسیم می‌شوند. در نمونه‌های طرح‌دار، هنرمندان زن با استفاده از کامواهای الوان، طرح‌های هندسی مانند لوزی، زیگزاگ، مثلث و ستاره را بر روی ساختار حصیری پیاده می‌کنند. ترکیب بافت گیاهی با پرزهای پشمی و کاموایی رنگین، تضاد بصری زیبایی ایجاد می‌کند. منگوله‌ای که بر سر درب ظروف کپو دوخته می‌شود علاوه بر ایفای نقش دستگیره، امضای اصالت این صنایع دستی حصیری به شمار می‌آید.

احرامی‌بافی؛ یکی از بافته‌های سنتی اهواز

احرامی‌بافی یکی از دستبافته‌های بسیار ظریف و چشم‌نواز خوزستان است که اهواز از مراکز شاخص بافت آن به شمار می‌رود. نام این هنر از واژه «احرام» گرفته شده است، چرا که در گذشته زائران خانه خدا از این پارچه‌های نخی و پشمی دو تکه به عنوان لباس احرام تمیز و سبک استفاده می‌کردند. امروزه احرامی‌بافی با تغییر الگو و رنگ، به یک دست‌بافته تزئینی و کاربردی مدرن تبدیل شده که جلوه‌ای خاص به خانه‌های ایرانی می‌بخشد.

احرامی چه نوع دستبافته‌ای است؟

احرامی دستبافته‌ای سنتی است که با دار مخصوص دو وردی یا چهار وردی چوبی بافته می‌شود. تار این بافته از نخ پنبه‌ای محکم و پود آن از پشم ریسیده‌شده یا کاموای ضخیم تشکیل شده است. ساختار فنی احرامی به گونه‌ای است که تارها درون بافت کاملاً پنهان می‌شوند و تنها خطوط و رنگ‌های نخ‌های پود روی سطح پارچه قابل مشاهده هستند؛ این ویژگی باعث می‌شود احرامی زیردستی نرم، سطحی یکنواخت و ضخامتی مناسب داشته باشد.

طرح و رنگ در احرامی‌بافی

هنر احرامی‌بافی بیش از هر چیز با هندسه ناب و سادگی در رنگ شناخته می‌شود. ویژگی‌های بصری احرامی عبارتند از:

• ترکیب رنگ‌های دورنگ یا سه‌رنگ: در نمونه‌های کلاسیک، احرامی با تضاد دو رنگ سیاه و سفید، قرمز و زرد، یا سرمه‌ای و سفید بافته می‌شد.
• نقوش پلکانی و هندسی: طرح‌ها شامل نقوش شطرنجی، لوزی‌های متداخل، خطوط دندانه‌موشی و فرم‌های نواری است.
• بافت دورو: یکی از مزیت‌های کم‌نظیر احرامی دو رو بودن آن است؛ یعنی نقوش در هر دو سمت معکوس یکدیگر نمایان می‌شوند و می‌توان از هر دو روی کار استفاده کرد.

کاربرد محصولات احرامی

اگرچه خاستگاه احرامی پوشش زیارتی بوده است، امروز این هنر دست‌باف کاربری‌های دکوراتیو فراوانی یافته است. احرامی‌ها به عنوان رانر (رومیزی کشیده)، پادری‌های مستحکم، روفرشی، رومبلی و حتی کوسن‌های سنتی مورد استفاده قرار می‌گیرند. مقاومت بالای نخ پنبه در برابر سایش و قابلیت شستشوی آسان با آب سرد، احرامی را به یکی از کاربردی‌ترین اقلام در لیست سوغات و صنایع دستی اهواز تبدیل کرده است.

هنرهای بافتنی و دستبافته در اهواز

تنوع فرهنگی خوزستان و استقرار طوایف عرب و عشایر غیور بختیاری و قشقایی در مناطق پیرامونی اهواز، باعث شکل‌گیری طیف وسیعی از دستبافته‌های نفیس شده است. این دستبافته‌ها علاوه بر تامین نیازهای زیستی کوچ‌نشینان، نمادی از پیوند با طبیعت، دامپروری و هنر زنان ایل هستند. گلیم اهواز و دست‌بافته‌های مشابه از شاخص‌ترین نمادهای این هنر جمعی به شمار می‌روند.

در کنار هنرهای بومی استان خوزستان، صنایع دستی بوشهر نیز با بهره‌گیری از مواد اولیه محلی و شیوه‌های سنتی ساخت، بخشی از تنوع هنرهای دستی جنوب ایران را نشان می‌دهند.

گلیم‌ بافی

گلیم ‌بافی در اهواز با دو شیوه غالب عشایری (بختیاری) و روستایی بافته می‌شود. در بافت گلیم اهواز از دارهای افقی و در برخی کارگاه‌ها از دارهای عمودی استفاده می‌شود. ویژگی برجسته این گلیم‌ها، استفاده از پشم دست‌ریس گوسفندی است که با رنگزاهای گیاهی مانند پوست گردو، روناس، نیل و اسپرک رنگ‌آمیزی شده‌اند.

طرح‌های گلیم اهواز غالباً ذهنی‌باف هستند و بدون نقشه از پیش ترسیم‌شده، بر دار پیاده می‌شوند؛ طرح‌هایی نظیر پنجه اردک، شاخ قوچ و نگاره‌های گیاهی که بازتاب باورها و آرزوهای بافنده هستند.

جاجیم ‌بافی

جاجیم‌بافی از دیگر هنرهای رایج در استان است که پارچه‌ای ضخیم، راه‌راه و متراکم با دار خوابیده بر زمین تولید می‌کند. برخلاف گلیم که طرح پودنما دارد، جاجیم دستبافته‌ای تارنما است و رنگارنگی آن به دلیل رنگ‌های به کار رفته در تارهای چله است. جاجیم‌های منطقه اهواز به عنوان روانداز گرم، مفرش (کیف بزرگ حمل بار) و روکش وسایل خواب در میان خانواده‌های سنتی رواج دارند و به دلیل تراکم الیاف، در برابر نفوذ سرما و باد بسیار مقاوم هستند.

بافته‌های پشمی و عشایری

علاوه بر گلیم و جاجیم، سایر دست‌بافته‌های ایلیاتی نیز در بازارهای سنتی اهواز به چشم می‌خورند. این بافته‌ها بازتاب سبک زندگی کوچ‌رو هستند و از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• چوقا (چوخا): بالاپوش اصیل مردان بختیاری با ترکیب رنگ سیاه و سفید و نقوش برگرفته از بنای چغازنبیل.
• شیریکی‌پیچ: بافته‌ای ترکیبی از گلیم و قالی با پودپیچی گره‌دار که ظرافتی خیره‌کننده دارد.
• خورجین و لت: بافته‌های کاربردی با گره‌های محکم برای جابه‌جایی وسایل و نگهداری دانه‌ها.

صنایع دستی عشایر نه تنها یک محصول مصرفی، بلکه گنجینه‌ای از تاریخ شفاهی و فرهنگ بصری مردم جنوب به شمار می‌آیند.

میناکاری صبی در اهواز؛ هنری متفاوت با نقوش سنتی

در میان صنایع دستی اهواز، یک هنر فلزی کاملاً اختصاصی و منحصربه‌فرد می‌درخشد که به نام «میناکاری صبی» شناخته می‌شود. این هنر میراث تاریخی اقلیت مذهبی صابئین مندایی (پیروان حضرت یحیی) است که قرن‌ها در کناره‌های رود کارون در شهر اهواز زیسته‌اند.

تفاوت مینای صبی با میناکاری اصفهان در فلز پایه، نوع رنگ‌گذاری و تکنیک اجرای آن است که باعث شده این هنر به ثبت ملی و شهرت جهانی برسد.

میناکاری صبی چیست؟

میناکاری صبی، هنر تزیین و لعاب‌کاری روی فلزات گرانبها به‌ویژه نقره با عیار بالا و در مواردی طلا است. در حالی که صنایع دستی میناکاری مرسوم در سایر نقاط ایران بر پایه مس و با لعاب‌های لاجوردی و فیروزه‌ای چندرنگ انجام می‌شود، مینای صبی خوزستان عمدتاً بر پایه مینای مشکی (سیاه‌قلم اختصاصی مندایی) بر بستری از نقره درخشان کار می‌شود. فرمولاسیون این مینای خاص از اسرار خانوادگی صابئین اهواز است که سینه‌به‌سینه به نسل‌های کنونی رسیده است.

اجرای طرح روی فلز

اجرای مینای صبی فرایندی چندمرحله‌ای، طاقت‌فرسا و نیازمند مهارت بالای فلزکاری است:

• ساخت بدنه فلزی: ابتدا قطعه نقره با ابزارهای سنتی زرگری فرم داده شده و صیقل می‌خورد.
• حکاکی نقوش: هنرمند با قلم‌های فولادی بسیار ریز، خطوط طرح را روی نقره شیار می‌اندازد و گود می‌کند.
• ترکیب و جای‌گذاری مینا: پودر مینای معدنی سیاه که ترکیبی از گوگرد، مس، نقره و سرب است، درون شیارها ریخته می‌شود.
• حرارت‌دهی در کوره: قطعه در دمای دقیق حرارت می‌بیند تا مینا ذوب شده و به عمق شیارهای نقره نفوذ کند.
• سایش و جلا: پس از سرد شدن، سطح قطعه با سنباده‌های نرم سابیده می‌شود تا مینای اضافه پاک شود و تنها خطوط سیاه درخشان درون نقره باقی بماند.

موضوع اصلی نقوش میناکاری صبی، الهام‌گرفته از اقلیم خوزستان است: نخل‌های برافراشته، کاروان شتر، قایق بلم بر امواج کارون، پل سفید اهواز و شیردال‌های باستانی.

محصولات میناکاری دست‌ساز

محصولات مینای صبی اهواز عمدتاً در قالب زیورآلات و اشیای کاربردی قیمتی به بازار عرضه می‌شوند. از جمله پرفروش‌ترین تولیدات این شاخه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• گردنبندها و آویزهای نقره با پلاک نخل و قایق بلم
• دستبندها، انگشترها و گوشواره‌های سیاه‌قلم نقره
• جعبه‌های خاتم‌نقره و قندان‌های مجلل نقره‌کاری
• سرقلیان‌های نقره، فندک‌های کلکسیونی و قلم‌دان‌های نفیس

به دلیل عیار بالای نقره و اصالت کار دست، خرید مینای صبی علاوه بر بعد هنری، یک سرمایه‌گذاری ماندگار در حوزه فلزات گرانبها محسوب می‌شود.

هنرهای فلزی و دست‌ساز در اهواز

سابقه کهن تمدن‌های خوزستان و حضور صنعتگران ماهر، بستر مناسبی برای رشد و تکامل سایر شاخه‌های هنرهای فلزی در اهواز ایجاد کرده است. بازارهای مسگرها و راسته فلزکاران در بافت سنتی اهواز همچنان صدای چکش استادکارانی را منعکس می‌کند که ورقه‌های فلزی سخت را به آثاری ظریف و چشم‌نواز تبدیل می‌کنند.

قلم‌زنی روی مس

قلم ‌زنی روی مس در اهواز با سبک و سیاقی ویژه دنبال می‌شود. هنرمندان مسگر با ریختن قیر پشت ظروف مسی به منظور جلوگیری از سوراخ شدن یا دفرمه شدن فلز، با چکش و قلم‌های فولادی نقش‌های برجسته و فرورفته ایجاد می‌کنند.

تفاوت بارز قلم‌زنی اهواز با مناطق مرکزی ایران مانند قلمزنی اصفهان، استفاده مکرر از موتیف‌های بومی خوزستان، نقوش خط کوفی، آیه‌های قرآنی و تصاویری از زیست عشایری و پرندگان بومی تالاب شادگان و هورالعظیم است. ظروف مسی قلم‌زنی‌شده به دلیل پوشش قلع داخلی، کاملاً بهداشتی و قابل استفاده در آشپزی روزمره هستند.

ظروف و وسایل تزئینی فلزی

علاوه بر قلم‌زنی، تولید دله قهوه یکی از برجسته‌ترین نمادهای فلز کاری سنتی در اهواز است. دله، قهوه‌جوش مخصوص اعراب خوزستان است که نقشی محوری در مراسم استقبال و مهمان‌نوازی ایفا می‌کند. ویژگی‌ها و مشخصات ظروف فلزی سنتی اهواز در جدول زیر خلاصه شده است:

خرید این ظروف فلزی علاوه بر دوام همیشگی، حس اصالت و روح فرهنگ جنوب را به فضای زندگی منتقل می‌کند و به عنوان سوغاتی ماندگار از اهواز شناخته می‌شود.

 

تهیه و گردآوری مطلب: وبلاگ فروشگاه اینترنتی پرنون

با ارسال دیدگاه و پیشنهادات خود ما را در بهبود مطالب یاری کنید.