هنر قلمزنی

تعریف قلمزنی :

قلم زنی عبارتست از تزیین و کندن نقوش بر روی اشیاء فلزی به ویژه مس، طلا، نقره و برنج یا به عبارت دیگر ایجاد خطوط و نقوش به وسیله قلم با ضربه چکش و بر روی اجسام فلزی.

مس به سبب فومی و شکل پذیری که دارد، در هنر قلم زنی متداول تر از سایر فلزات است از سوی دیگر به اعتقاد باستان شناسان و مورخان هنر، مس نخستین فلزی است که در هنر فلزکاری و قلمزنی مورد توجه انسان قرار گرفت. هنر قلمزنی یکی از رشته های هنرهای سنتی ایران است که میتوان آن را در دسته بندی، در رده‌ی هنرهای صناعی و در گروه فلزکاری قرار داد.

تاریخچه هنر قلمزنی :

پیشینه این هنر در ایران، تاریخ روشنی ندارد و از اثر مستندی که بیانگر نخستین مکان یا نخستین شی باشد که بر روی آن قلم زنی، چکش کاری یا حکاکی شده است، اطلاع دقیقی در دست نیست .

زیباترین کارها مربوط به دوره ساسانی است که در موزه های مختلف دنیا وجود دارد.

کاربرد فلز، به ویژه مس در ایران و خاور نزیک به چند هزار سال پیش از میلاد می رسد. در اواخر هزاره دوم و اوایل هزاره اول پیش از میلاد، هنر و صنعت فلزکاری در نقاط گوناگون ایران به ویژه در شمال و شمال غرب و حاشیه ی جنوبی دریای مازندران شکوفایی داشته است. از آثار بدست آمده در ایران جام طلای حسنلو است که در 1336 کشف شد و دارای نقوش برجسته چون خدایان سوار بر گردونه یا ارابه است.

در دوره ی هخامنشی (330-550 ق م ) هنر قلم زنی تحول یافت و جایگاه ویژه‌ای برخوردار شد. دوره هخامنشی اوج هنر فلزکاری در زمینه ریخته گری، چکش کاری و ترصیع .... است. از جمله اشیای شناخته شده در دوره‌ی هخامنشی دو لوح سیمین به وزن 4 کیلو گرم است که در موزه ملی ایران نگهداری می‌شود. یکی از کشورهایی که با جنگ و سیاست این هنر را به غنیمت برده، انگلیس بوده. زیباترین کارها مربوط به دوره ساسانی است که در موزه‌های مختلف دنیا وجود دارد. اوج طلایی این رشته، دوران سکاها و ساسانی ها و بدترین دوران، دوران قاجار بوده که برآی این هنر هیچ حرکتی نکرده‌اند و در دوره صفوی نقره کوبی روی فلزات به اوج و شکوفایی و کمال خود رسید.

نحوه تولید صنایع دستی قلمزنی :

شیوه کار قلمزنان چنین است که ابتدا داخل ظرف ساخته شده ای را که قرار است قلمزنی بر روی آن انجام شود از قیرپر میکنند برای اینکه هنگام کار خرد نشود و تعادل ایجاد شود و هم صدای ناشی از کار کردن با قلم و چکش کاهش یابد سپس صنعتگر با بهره گیری از پرگار و الگوهایی که قبلا بر روی کاغذ ترسیم گردیده نقش مورد نظر را بر روی فلز منتقل نموده و پس از آن خطوط اصلی و مهم را قلم زده و بعد از پایان قلمزنی خطوط اصلی به انجام ریزه کاری ها و حک خطوط ظریف تر می پردازد. در پایان محصول ساخته شده را حرارت داده و قیر را از آن جدا نموده و بوسیله روغن جلا و روغن کرچک، به جلا دادن آن می پردازند. طرح های مورد استفاده قلمزنان بیشتر ذهنی است و ندرتا" طرح هایی از کتب قدیمی یا مینیاتورهای ایرانی مورد استفاده شان قرار می گیرد.

کشیدن طرح قلمزنی روی کاغذ

سه سبک اصلی در قلمزنی ایران مطرح است که عبارتند از سبک شیراز، سبک تبریز و سبک اصفهان.

در سبک شیراز که بیشتر بر روی نقره انجام می شود یا از طراحی بر روی کار و نیم بر کردن،شروع به برجسته سازی و کف سازی می شود. که در این سبک بیشتر از نقوش تخت جمشیدی و گل و مرغ استفاده می شود و در ایران این سبک را مکتب شیرازی می نامند و منحصر به شیراز می باشد. در سبک تبریز برای حرکت قلم و انجام قلمزنی از حرکت و فشار مچ دست استفاده می شود و در سبک اصفهان از ضربات چکش. به همین سبب قلم تبریز صاف و کم عمق است ولی قلم اصفهان عمیق تر میباشد. قلم زنی در اصفهان نیز در دو سبک مجزا می باشد که به نام‌های قلم ریز و قلم زنی برجسته شهرت دارد. قلم زنی برجسته دارای برجستگی های عمیق تری می‌باشد و حالتی سه بعدی ایجاد می‌کند اینگونه قلم زنی در ساخت ضریح امامان شیعه استفاده می‌گردد.

مكاتب هنری و هنرمندان قلمزنی :

از اساتید بنام این حرفه، استاد بهرام الیاسی که در کار خود منحصر به فرد و دارای رتبه درجه یک هنری و آثاری شاهکار در سراسر جهان می باشد، قلم زنی او به سبک اصفهانی است، وی فرشچیانِ قلم زنی ایران است. استاد مرحوم علی رحیمی از استادان صاحب نام قلم زنی و صاحب سبکی جدید بوده‌است. و اساتیدی چون ابراهیم لاتخافی و منصور حافظ پرست (سبک اصفهان) علی اصغر زر مهر شیرازی (سبک شیراز) و غلامحسین بیگ پدر استاد محمود شیرازی(از قلمزنان مشهور مکتب شیراز در قرن دوازده) و ... بوده‌اند.

منابع :

گاردنر، هلن، فرامرزی، محمد تقی، هنر در گذر زمان