صنایع دستی خوزستان

صنایع دستی خوزستان بازتابی زنده و شگفت‌انگیز از تلاقی نخلستان‌های سرسبز، تالاب‌های خروشان، زندگی عشایری و پیشینه کهن تاریخی جنوب ایران است. تنوع قومیتی کم‌نظیر در این دیار، از مردم خونگرم عرب و بختیاری گرفته تا اهالی بومی دزفول و شوشتر، موجب شده تا دست‌سازه‌های این خطه رنگ‌وبویی اصیل، کاربردی و منطبق بر اقلیم داشته باشند.

در این راهنمای جامع، سفری عمیق به دنیای هنر کهن جنوب خواهیم داشت تا نه‌تنها با ظرایف و اصالت دست‌سازه‌های بی‌بدیل این خطه آشنا شوید، بلکه هنگام خرید بتوانید مرغوب‌ترین آثار را برای کاربرد روزمره، دکوراسیون و هدیه انتخاب نمایید.

مشهورترین صنایع دستی خوزستان

خوزستان گنجینه‌ای از دست‌سازه‌های ماندگار است که حاصل هنر سرانگشتان زنان و مردان خلاق این سرزمین هستند. تنوع این محصولات به قدری بالاست که هر سلیقه‌ای را راضی می‌کند و از ظرف‌های بافته‌شده از برگ نخل تا دستبافته‌های پشمی را در بر می‌گیرد.

کپو بافی

کپوبافی یکی از کهن‌ترین و در عین حال مدرن‌ترین زیرشاخه‌های حصیربافی در استان خوزستان است. واژه «کپو» در گویش محلی دزفولی به معنای سر، کله یا هر شیء گرد و مدور به کار می‌رود. وجه تمایز اصلی کپو با حصیرهای معمولی، ساختار محکم و هسته مرکزی آن است. در ساخت این محصول از گیاه خودرویی به نام «کَرتَک» (Kertak) استفاده می‌شود که در حاشیه رودخانه‌ها و نخلستان‌ها می‌روید. کرتک آفت نمی‌زند و استحکام کششی بی‌نظیری دارد. هنرمند بافنده، ساقه‌های کرتک را به عنوان تار و پود اصلی در مرکز قرار داده و برگ‌های لطیف و جوان نخل خرما (پیش نخل) را با مهارتی مثال‌زدنی به دور آن می‌پیچد.

کپوها در سه دسته کلی تولید می‌شوند: کپوهای ساده و خودرنگ بدون تزیینات اضافی، کپوهای نگاره‌دار که با نخ‌های رنگی پشمی و کامواهای درخشان در قالب اشکال هندسی بافته می‌شوند و کپوهای ترکیبی که با تلفیق آینه‌کاری و نوارهای رنگین جلوه‌ای اشرافی پیدا می‌کنند. امروزه کپوبافی به واسطه طراحی‌های به‌روز، به عنوان ظروف پذیرایی، گلدان، جا نانی، سبد لباس و جعبه‌های جواهرات جایگاه ویژه‌ای در دکوراسیون‌های مدرن و پایدار (اکوفرندلی) پیدا کرده است.

حصیربافی

حصیر بافی خوزستان فراتر از یک صنعت دستی، ستون فقرات سبک زندگی مردم جلگه جنوب و حاشیه تالاب‌های بین‌المللی شادگان و هورالعظیم است. از آنجایی که نخل خرما و نیزارهای وحشی بخش جدایی‌ناپذیر طبیعت خوزستان هستند، اهالی منطقه از دیرباز از برگ نخل و نی‌های خودرو برای بافت انواع زیراندازها (بوریا)، بادبزن‌های سنتی، سبدهای نگهداری ماهی، زنبیل‌های خرید، کلاه‌های آفتاب‌گیر و کپرها استفاده کرده‌اند.

حصیرهای بافته‌شده از برگ درخت نخل خاصیت خنک‌کنندگی دارند و هوا را به خوبی از خود عبور می‌دهند؛ همین امر موجب شده تا در روزهای گرم و شرجی تابستان‌های جنوب، بهترین زیرانداز برای استراحت باشند. ویژگی بارز حصیربافی اصیل خوزستان، بهره‌گیری از رنگ‌های گیاهی و سنتی برای ایجاد خطوط راه‌راه و حاشیه‌های شاداب در متن الیاف است.

گلیم‌ بافی

گلیم ‌بافی در خوزستان حاصل کوچ‌نشینی و استقرار ایل بختیاری در مناطق کوهستانی و دامنه‌های زاگرس و همچنین جوامع عشایر عرب در دشت‌های میانی و جنوبی استان است. گلیم‌های خوزستان را می‌توان یکی از صادقانه‌ترین جلوه‌های هنر بومی دانست؛ چرا که بافنده بدون استفاده از نقشه‌های از پیش چاپ‌شده، طرح‌ها را بر اساس حافظه تاریخی، زیست‌بوم طبیعی و احساسات درونی خود روی دار قالی پیاده می‌کند.

گلیم عشایری بختیاری و عربی با رنگ‌رزی کاملاً سنتی با پوست انار، روناس، نیل و گردو شناخته می‌شوند. این گلیم‌ها دارای بافتی ضخیم، بادوام و مقاوم در برابر سایش هستند. اشکال هندسی شکسته، نمادهایی چون پرندگان، شاخ قوچ (نماد قدرت و زایندگی)، زیگزاگ‌های روان و نقوش حوضی از المان‌های پرتکرار در این هنر کهن به شمار می‌روند.

عبا بافی

هنر عبابافی خوزستان با قدمتی بیش از چند قرن، از شاهکارهای نساجی دستی سنتی ایران محسوب می‌شود و شهرهایی نظیر شوشتر، بهبهان و بخش‌هایی از دشت آزادگان کانون‌های اصلی آن بوده‌اند. ماده اولیه عبای اصیل، پشم طبیعی دست‌ریس شتر یا گوسفند است که بدون دخالت مواد صنعتی و اغلب به صورت خودرنگ (سفید، شیری، قهوه‌ای، حنایی، خرمایی و مشکی) تابیده می‌شود.

دستگاه‌های عبابافی به شکل سنتی و نیمه‌مدفون در زمین تعبیه می‌شوند تا رطوبت خاک مانع از پاره شدن تارهای نازک پشم هنگام بافت شود. عبای تابستانه بافته‌شده در شوشتر به «عبای حبه‌ای» یا «کلک» معروف است که به شدت نازک، خنک و سبک بوده و بر تن وزنی احساس نمی‌کند؛ در حالی که عبای زمستانه با تراکم بیشتر پشم بافته می‌شود تا مانع نفوذ بادهای سوزان گردد. این محصول از دیرباز به عنوان پوشاکی فاخر به کشورهای حاشیه خلیج فارس صادر می‌شده است.

احرام‌ بافی

احرام‌بافی یکی دیگر از دستبافته‌های تاریخی و سنتی خوزستان است که عمدتاً در شهرهای شوشتر و دزفول رواج دارد. احرامی پارچه‌ای تاروپودی از جنس پنبه یا کرک پنبه است که بر روی دارهای سنتی دووردی تولید می‌شود. کاربرد اولیه این منسوجات، تولید پارچه‌های احرام برای زائران خانه خدا و حوله‌های مخصوص حمام‌های تاریخی بوده است.

احرامی‌ها به دلیل بافت سبک و لطیف، قدرت جذب آب بسیار بالا و شستشوی آسان شناخته می‌شوند. اگرچه رنگ‌آمیزی سنتی احرامی‌ها با تلفیق نقوش سیاه و سفید یا قرمز و مشکی انجام می‌شد، اما امروزه این هنر تغییر کاربری داده و با رنگ‌های فانتزی به عنوان روتختی، زیراندازهای سفری سبک، سجاده نماز و پتوهای خنک تابستانی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نمد مالی

نمدمالی در خوزستان پیوندی ناگسستنی با سبک زندگی ایلیاتی و عشایری دارد. نمد بر خلاف سایر دستبافته‌ها نیازی به دار و دستگاه بافندگی ندارد، بلکه با ایجاد فشار، رطوبت مداوم و ورز دادن پشم گوسفند به کمک دست و پا شکل می‌گیرد. در این فرآیند، خاصیت فرورفتگی و درهم‌تنیدگی الیاف پشم، لایه‌ای عایق، یکپارچه و به شدت مستحکم پدید می‌آورد.

نمدهای سنتی خوزستان که در مناطق شمالی و ایذه بافته می‌شوند، به عنوان زیرانداز، جل اسب و کلاه‌های نمدی کاربرد دارند. این نمدها در برابر رطوبت و نم زمین مقاومت شگفت‌انگیزی داشته و مانع از ورود نیش جانوران گزنده می‌شوند. نقوش ساده و انتزاعی ایجادشده بر روی نمدها نمایانگر نمادهای کهن آریایی و فرهنگ شبانی است.

خراطی

خراطی دزفول یکی از شاخص‌ترین هنرهای چوبی ایران است که موفق به کسب مهر اصالت یونسکو و نشان جغرافیایی ملی شده است. استادکاران دزفولی با استفاده از مغارها و دستگاه‌های تراش دستی چوب، اشکال متقارن و چشم‌نوازی خلق می‌کنند که ظرافت و ایستایی فوق‌العاده‌ای دارند.

ابزارهای خراطی‌شده سنتی شامل میل‌های باستانی زورخانه‌ای، پایه‌های تخت و کرسی، قلیان‌های خراطی، نی‌های قلمدان، ظروف پذیرایی پایه‌دار، شمعدان‌ها و اسباب‌بازی‌های چوبی کودکان است. مهم‌ترین تفاوت خراطی دزفول با تولیدات کارخانه‌ای، تماس مستقیم دست استادکار با بافت زنده چوب و صیقل دادن نهایی آن است که حس لطافت بی‌مانندی به سطوح می‌بخشد. جهت کسب اطلاعات بیشتر درباره این هنر و مراحل ساخت آن، به مطلب آموزش خراطی مراجعه کنید.

صنایع دستی چوبی

علاوه بر خراطی، ساخت سازهای موسیقی سنتی و انواع احجام چوبی در خوزستان رونق چشمگیری دارد. ساخت سازهایی همچون تار، سه‌تار، سنتور و به‌ویژه دف و تنبک به دلیل دسترسی به انواع چوب‌های سخت و سازگار با آب‌وهوای گرم، کیفیت طنینی و آکوستیک بسیار بالایی دارند. همچنین منبت ‌کاری و مشبک ‌کاری روی چوب نخل، از خلاقیت‌های نوینی است که هنرمندان برای ساخت تابلوها و جعبه‌های تزیینی ابداع کرده‌اند.

صنایع دستی خوزستان با چه موادی ساخته می‌شوند؟

هماهنگی شگفت‌انگیز صنایع دستی خوزستان با محیط طبیعی نشان‌دهنده هوشمندی بومیان در بهره‌برداری پایدار از منابع در دسترس است. هیچ چیز در طبیعت این استان دور ریخته نمی‌شود؛ از برگ و الیاف نخل گرفته تا ضایعات کشاورزی، همگی تبدیل به اثری هنری و کاربردی می‌شوند.

بافته‌های حصیری و گیاهی

مهم‌ترین مواد اولیه در این بخش، «پیش» یا همان برگ‌های انتهایی و بالایی درخت نخل خرما است که نسبت به برگ‌های پایینی منعطف‌تر، روشن‌تر و نازک‌تر هستند. در کنار آن، گیاه «کَرتَک» برای استخوان‌بندی کپوها استفاده می‌شود که به دلیل تلخی طعم الیاف داخلی، هرگز طعمه موریانه و حشرات نمی‌شود. همچنین نی‌های بریده‌شده از نیزارهای تالاب‌های شادگان و هور برای حصیرهای بوریا و پرده‌های ضخیم کاربرد دارند.

صنایع دستی ساخته‌شده از پشم و الیاف

در گلیم‌بافی، نمدمالی و عبابافی، پشم مرغوب بهاره گوسفند و کرک شتر حرف اول را می‌زند. عشایر بختیاری پشم گوسفندان را پس از شست‌وشوی کامل با چشمه‌های طبیعی و چیدن، به وسیله دوک‌های دستی می‌ریسند. پشم بهاره به دلیل چربی مناسب و لطافت بالا، بهترین متریال برای بافت انواع دستبافته‌های مقاوم به شمار می‌رود.

دستبافته‌های سنتی

در دستبافته‌هایی مانند احرامی و ملحفه‌بافی، نخ‌های پنبه‌ای و پنبه خالص نقش اصلی را ایفا می‌کنند. استفاده از الیاف پنبه به این دلیل است که پارچه به دست آمده خنک باشد، مانع از تعریق بدن شود و قابلیت شست‌وشوی مکرر را بدون تغییر بافت داشته باشد. رنگ‌رزی این نخ‌ها در گذشته تماماً با روناس، نیل و پوست گردو صورت می‌گرفت تا ماندگاری رنگ در برابر شستشو تضمین شود.

محصولات چوبی

چوب به کار رفته در صنایع دستی چوبی خوزستان و به طور ویژه در خراطی دزفول، عمدتاً از درختی بومی به نام «جَگ» (سیسو / شیشم) تهیه می‌شود. چوب جگ دارای بافتی بسیار متراکم، رگه‌های چشم‌نواز تیره و روشن و مقاومت استثنایی در برابر موریانه و پوسیدگی ناشی از خشکی و گرما است. علاوه بر چوب جگ، از چوب درخت توت، گردو و گاهی چوب تنه نخل نیز برای ساخت محصولات چوبی دکوراتیو استفاده می‌شود.

کدام شهرهای خوزستان صنایع دستی شاخص دارند؟

هر یک از شهرهای خوزستان با توجه به بافت جمعیتی، موقعیت جغرافیایی و تاریخچه خود، به عنوان قطب تخصصی یک یا چند صنعت دستی شناخته می‌شوند.

اهواز

کلان‌شهر اهواز به عنوان مرکز استان، تلفیقی از تمام هنرهای بومی است؛ اما بارزترین صنعت دستی آن «میناکاری صبی» است. پیروان دین صابئین مندایی از صدها سال پیش در حاشیه رود کارون به هنر نقره‌کاری و میناکاری مشغول بوده‌اند. آن‌ها با موادی مخفی و فرمول‌های خانوادگی، نقوش پل سفید، نخل، شتر و کاروان را به رنگ سیاه و کدر روی ظروف و زیورآلات نقره طراحی و تثبیت می‌کنند که ارزش هنری و کلکسیونی بسیار بالایی دارد.

دزفول

دزفول به عنوان «شهر جهانی کپوبافی» ثبت شده و بازارهای سنتی آن عطر چوب و نخل را در خود جای داده است. محله‌های قدیمی دزفول پر از کارگاه‌های خراطی است که نسل به نسل هنر کار با چوب جگ را منتقل کرده‌اند. افزون بر این، قلم‌نی دزفول بهترین و مرغوب‌ترین قلم‌نی خوشنویسی در جهان اسلام است که از حاشیه رودخانه دز برداشت و عمل‌آوری می‌شود.

شوشتر

شوشتر از گذشته‌های دور با کارگاه‌های نساجی سنتی خود، جاده ابریشم را تحت تأثیر قرار داده بود؛ به گونه‌ای که پوشش کعبه در دوره‌هایی از تاریخ در این دیار بافته می‌شد. احرام‌بافی، عبابافی و جاجیم‌بافی هنوز هم در گوشه و کنار این شهر باستانی در کارگاه‌های سنتی زنده است و پارچه‌های پنبه‌ای بافته‌شده در آن به لطافت و خنکی شهرت دارند.

آبادان

آبادان با دارا بودن میلیون‌ها نخل خرما در کرانه اروندرود و بهمنشیر، قطب تولید انواع بافته‌های حصیری است. بانوان هنرمند آبادانی با ظرافتی مثال‌زدنی، سبدهای نان، کلاه‌های آفتاب‌گیر با رنگ‌بندی‌های پرانرژی و ساک‌های دستی شیک تولید می‌کنند که جزو بهترین گزینه‌ها برای هدیه و سوغات به حساب می‌آیند.

خرمشهر

خرمشهر کانون ساخت زنبیل‌ها و زیراندازهای ضخیم بوریایی است. همچنین مجاورت با تالاب‌ها و آب‌های آزاد باعث رونق هنر توربافی دستی، سبدهای نگهداری میگو و ماهی و صنایع دستی ساخته‌شده از صدف‌های دریایی شده است که هویت بندری این کهن‌شهر را منعکس می‌کند.

سوغات خوزستان

وقتی سخن از سوغات خوزستان به میان می‌آید، طیفی از طعم‌های لذیذ و صنایع دستی نفیس پیش چشم نقش می‌بندد. پیوند خوراکی‌های لذیذ جنوب با دست‌سازه‌های محلی، پکیج‌های سوغاتی بسیار جذابی پدید آورده است. برای نمونه، خرید خرماهای مرغوب نظیر استعمران (سایر)، برحی، زاهدی و کبکاب در بسته‌بندی‌های سنتی کپو، از محبوب‌ترین گزینه‌ها برای گردشگران است.

• خرمای ناب و مشتقات آن: شیره خرما، رنگینک سنتی و قند خرما.
• مرکبات و کلیچه: کلوچه سنتی دزفول و شوشتر معطر به زیره، رازیانه و خرما.
• ادویه‌جات تند و معطر: ادویه کاری مخصوص آبادان، فلفل سیاه و چاشنی‌های قلیه ماهی.
• صنایع دستی ماندگار: جعبه‌های جواهردوزی کپو، بادبزن‌های تزیینی حصیری، شال‌های عبایی سبک و زیورآلات مینا کاری صبی.

تهیه و گردآوری مطلب: وبلاگ فروشگاه اینترنتی پرنون

با ارسال دیدگاه و پیشنهادات خود ما را در بهبود مطالب یاری کنید.