صنایع دستی دزفول

شهر کهن دزفول در شمال استان خوزستان، با پیشینه‌ای چند هزار ساله و همجواری با رود پرخروش دز، یکی از پربارترین کانون‌های فرهنگ، هنر و آفرینش‌های بومی در جنوب غربی ایران به شمار می‌آید. وقتی از صنایع دستی دزفول صحبت می‌کنیم، از پیوندی عمیق میان زیست‌بوم منطقه، گیاهان خودروی بستر رودخانه، نخلستان‌های جنوب و سرپنجه‌های هنرمندانی سخن می‌گوییم که نسل‌اندرنسل مهارت‌های کهن را حفظ کرده‌اند. این هنرها بخشی از تنوع صنایع دستی خوزستان هستند که هر شهر آن، با توجه به طبیعت و پیشینه فرهنگی خود، دست‌سازه‌های ویژه‌ای دارد.

از هنر جهانی کپوبافی گرفته تا خراطی چوب و بافته‌های چشم‌نواز، تنوع دست‌سازه‌های این کهن‌شهر چنان گسترده است که هر مسافر یا علاقه‌مند به هنرهای بومی می‌تواند یادگاری ارزشمند، ماندگار و کاربردی از آن برای خود برگزیند. در این مقاله جامع، به بررسی تخصصی انواع صنایع دستی اصیل دزفول، ویژگی‌های بومی، شیوه تولید، مواد سازنده و راهنمای انتخاب و خرید آن‌ها به عنوان سوغات دزفول می‌پردازیم.

دزفول با چه هنرهایی شناخته می‌شود؟

نام دزفول در نقشه هنرهای سنتی ایران با مهارت‌هایی عجین شده که هرکدام نشانه‌ای از هویت تاریخی این سرزمین‌اند. به دلیل موقعیت جغرافیایی ویژه و دسترسی به منابع طبیعی غنی همچون نخلستان‌ها، بیشه‌زارها و چوب درختان بومی، صنایع دستی سنتی دزفول تنوع بالایی دارند.

دزفول در سال‌های اخیر از سوی شورای جهانی صنایع دستی به عنوان «شهر جهانی کپوبافی» ثبت شده است؛ عنوانی که نشان‌دهنده جایگاه ممتاز و یگانه این هنر در سطح بین‌المللی است. در دیگر شهرهای استان نیز هنرهای بومی جایگاه ویژه‌ای دارند؛ برای آشنایی با نمونه‌های دیگر این هنرها، می‌توانید صنایع دستی اهواز را نیز بررسی کنید.

با این حال، هنرهای دستی دزفول به کپو خلاصه نمی‌شود. اگر در بازارهای قدیمی شهر، به ویژه بازار کهنه دزفول قدم بزنید، صدای چرخش دستگاه‌های خراطی، تق‌تق دارهای گلیم‌بافی و درخشش دست‌سازه‌های فلزی را حس خواهید کرد. به طور کلی، مهم‌ترین هنرهایی که دزفول با آن‌ها در سراسر ایران و جهان شناخته می‌شود عبارت‌اند از:

• کپوبافی: شاخص‌ترین هنر بومی با ترکیب گیاه خودروی کرتک و برگ نخل (پیش).
• خراطی چوب: ساخت وسایل چوبی و تزیینی با سابقه طولانی و نشان مرغوبیت جهانی یونسکو.
• بافته‌های داری و سنتی: شامل گلیم‌بافی، احرامی‌بافی و جاجیم‌بافی با نقوش بومی خوزستان.
• حصیربافی: تولید انواع زیرانداز، بادبزن و سبدهای سبک از برگ درخت نخل.
• قلم‌نی دزفول: تولید مرغوب‌ترین قلم‌های خوشنویسی جهان از نیزارهای حاشیه رود دز.
• هنرهای فلزی و نمدبافی: آهنگری سنتی، ورشوسازی و کلاه‌مالی که در راسته بازارهای سنتی حیات دارند.

کپو؛ یکی از شاخص‌ترین هنرهای دستی دزفول

کپو نماد اصلی ذوق و سلیقه زنان هنرمند دزفول است. واژه «کپو» در گویش دزفولی به معنای سر، کله یا هر شیء گرد و مدور است و در ابتدا به ظروف درداری اطلاق می‌شد که شکلی کروی داشتند. این هنر امروزه از مرزهای سنتی خود فراتر رفته و به شکل یک صنعت پویا و مدرن درآمده است که هم در چیدمان‌های مدرن و هم در زندگی روزمره جایگاهی پایدار دارد. صنایع دستی کپو دزفول نه تنها زیبا هستند، بلکه به دلیل استفاده از متریال کاملاً طبیعی، حسی از گرما و اصالت را به فضاهای داخلی می‌بخشند.

کپوبافی در دسته صنایع بافتنی با الیاف گیاهی قرار می‌گیرد اما با حصیر بافی معمول تفاوت بنیادین دارد. مغز و اسکلت اصلی کپو را گیاهی خودرو و نی‌مانند به نام کرتک (Kertak) تشکیل می‌دهد. کرتک در حاشیه رودخانه‌ها، نهرها و باتلاق‌های دزفول رشد می‌کند و ساقه‌ای توپر، انعطاف‌پذیر و بسیار محکم دارد. ویژگی فوق‌العاده کرتک این است که دچار آفت‌زدگی و بیدخوردگی نمی‌شود و دوام سازه را تا ده‌ها سال تضمین می‌کند.

برای بافت کپو، بافنده دسته‌ای از ساقه‌های کرتک را به صورت مارپیچ (حلزونی) در کنار هم قرار می‌دهد و با استفاده از نوارهای باریکی از برگ نخل خرما (که در اصطلاح محلی به آن پیش می‌گویند)، ساقه‌ها را دورپیچ و به رج قبلی متصل می‌کند. ابزار کار بسیار ساده و در عین حال نیازمند مهارت بالاست؛ یک سوزن ضخیم، سنبه یا درفش برای باز کردن مسیر عبور پیش، تمام ابزاری است که بافنده برای خلق این نقوش پیچیده به کار می‌گیرد.

انواع محصولات کپو

هنرمندان دزفولی با تلفیق سنت و نیازهای امروزی، تنوع بسیار چشمگیری به تولیدات کپوبافی دزفول بخشیده‌اند. محصولات کپو را می‌توان بر اساس نوع بافت و پوشش به سه گروه کلی تقسیم کرد:

• کپوی ساده یا حصیری: این مدل بدون نخ‌های کاموایی بافته می‌شود و تنها از کرتک و برگ سفید یا کرم‌رنگ نخل برای پوشش آن استفاده می‌کنند. این مدل به دلیل سادگی، جلوه مینیمال و رنگ طبیعی الیاف گیاهی بسیار محبوب است.
• کپوی تمام‌کاموا: در این سبک، تمام سطح بیرونی ظرف با کامواهای رنگارنگ پوشانده می‌شود به گونه‌ای که هیچ بخشی از برگ‌های نخل دیده نمی‌شود. این کپوها نقوش هندسی پرکاری دارند و بسیار شاداب‌اند.
• کپوی ترکیبی (نیم‌کاموا): طرح‌هایی که در آن‌ها بخش‌هایی از بافت حصیریِ طبیعی نخل حفظ شده و نقوش هندسی به کمک کاموا روی بدنه اجرا می‌شوند. این شیوه تعادلی زیبا میان حس طبیعت و رنگ‌های شاداب ایجاد می‌کند.

نقوش به کار رفته در کپوهای دزفول الهام‌گرفته از طبیعت گرمسیری جنوب، هندسه ذهنی زنان بافنده و باورهای بومی است. در گذشته این نقوش کاملاً ذهنی‌باف بودند و بدون نقشه از پیش ترسیم‌شده روی کار پیاده می‌شدند. رایج‌ترین نگاره‌ها شامل اشکال لوزی، مثلث‌های متداخل، ستاره‌ها، پروانه‌ها و نوارهای زیگزاگی است که اصطلاحاً به برخی از آن‌ها «طرح ستاره‌ای»، «طرح محرابی» یا «طرح شانه‌ای» گفته می‌شود.

 انتخاب رنگ در کپوبافی غالباً بر پایه رنگ‌های زنده و گرم نظیر سرخابی، فیروزه‌ای، نارنجی، زرد و سرمه‌ای است که تضاد بصری چشم‌نوازی ایجاد می‌کنند.

کاربرد کپو در دکوراسیون و زندگی روزمره

یکی از دلایل استقبال گسترده از کپو دزفول، کارایی بی‌شمار آن در فضاهای زندگی است. برخلاف برخی صنایع دستی تزیینی که صرفاً جنبه نمایشی دارند، کپو کاملاً کاربردی است:

• نگهداری نان و مواد خوراکی: به دلیل وجود سوراخ‌های میکروسکوپی در بافت الیاف و امکان تهویه طبیعی، ظروف کپو بهترین گزینه برای نگهداری نان و شیرینی سنتی هستند بدون اینکه کپک بزنند یا بیات شوند.
• نظم‌دهنده‌های دکوراتیو: استفاده به عنوان جای نخ و سوزن، جای زیورآلات، نظم‌دهنده لوازم آرایشی و جای لوازم تحریر.
• تزیین دیوار (دیوارکوب): دیس‌ها و بشقاب‌های گرد کپو با رنگ‌بندی‌های چشم‌نواز به عنوان دیوارکوب در دکوراسیون‌های بوهو و سنتی کاربرد فراوانی دارند.
• گلدان و کاور گیاهان آپارتمانی: کاورهای بزرگ کپو جلوه‌ای طبیعی و هماهنگ به گلدان‌های خانگی می‌بخشند.

خراطی دزفول و هنر کار با چوب

خراطی دزفول یکی دیگر از پایه‌های اصلی صنایع دستی چوبی دزفول است که سابقه آن به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد. در بازار کهنه دزفول، کوچه‌ای معروف به «راسته خراط‌ها» وجود دارد که هنوز هم عطر تراشه‌های چوب در فضای آن پیچیده است. نکته حائز اهمیت درباره خراطی دزفول این است که این هنر موفق به دریافت مهر اصالت یونسکو و نشان ملی مرغوبیت صنایع دستی شده است.

ظروف و وسایل چوبی دست‌ساز

محصولات خراطی با تراشیدن و شکل‌دادن دورانی به قطعات چوب به وجود می‌آیند. استادکاران خراط دزفول با بهره‌گیری از چوب درختان سخت‌چوب محلی، گستره وسیعی از لوازم را تولید می‌کنند:

• پایه‌های مبلمان سنتی، قلیان‌های نفیس و عصاهای چوبی منبت و خراطی‌شده.
• ظروف پذیرایی شامل انواع کاسه، بشقاب، قندان، شکلات‌خوری و رولپلاک‌های چوبی.
• ابزارهای بازی سنتی مانند مهره‌های شطرنج و تخته‌نرد، وردنه، هاون و پایه‌های آباژور.
• انواع گهواره‌های چوبی نوزاد (که در گویش محلی «مهد» نامیده می‌شود) با ظرافت‌های کم‌نظیر.

اساس خراطی دزفول مبتنی بر قرینه‌سازی دقیق حین چرخش چوب است. استادکار، تکه چوب را به دستگاه خراطی (که در قدیم به صورت دستی و رکابی و امروزه با موتور الکتریکی می‌چرخد) متصل می‌کند. سپس با استفاده از مغارهای گوناگون، چوب در حال چرخش را می‌تراشد. چوبی که به طور سنتی در خراطی دزفول استفاده می‌شود، چوب جَغ (شیشم) است که بافتی بسیار فشرده، صیقل‌پذیر و رگه‌هایی تیره و زیبا دارد.

 پس از شکل‌گیری، مرحله سنباده‌زنی، بتونه‌کاری و در نهایت پرداخت با روغن جلا یا روغن‌های گیاهی خوراکی انجام می‌گیرد تا سطح چوب در برابر رطوبت مقاوم شده و رگه‌های درونی آن به درخشندگی کامل برسد.

بافته‌های سنتی دزفول

منطقه دزفول به دلیل قرار گرفتن در مجاورت زیستگاه‌های عشایری بختیاری و بافت روستایی پرجنب‌وجوش، تنوع چشمگیری در حوزه دست‌بافته‌های داری و غیرداری دارد. زن و مرد روستایی و عشایر با استفاده از پشم گوسفندان و رنگ‌زاهای طبیعی، آثاری پدید می‌آورند که گویای زیست و فرهنگ این منطقه است.

حصیربافی

حصیربافی دزفول با استفاده از برگ‌های مرغوب نخل‌های منطقه خوزستان صورت می‌گیرد. بر خلاف کپو که اسکلت درونی کرتک دارد، حصیربافی مستقیماً از طریق تار و پود کردن برگ‌های پهن و باریک نخل بافته می‌شود. این هنر به تولید محصولاتی چون زیراندازهای خنک حصیری، بادبزن‌های سنتی، زنبیل‌های خرید، کلاه‌های آفتاب‌گیر و سفره‌های حصیری می‌انجامد. حصیرهای دزفول به علت بافت فشرده و استفاده از پیش‌های مرغوب نخل، انعطاف‌پذیری بالایی دارند و بر اثر لوله کردن نمی‌شکنند.

گلیم بافی دزفول نمادی از هنر دست‌بافته‌های بی‌پرز در خوزستان است. گلیم‌های این منطقه عمدتاً با پشم دست‌ریس و بر روی دارهای خوابیده یا افقی بافته می‌شوند. نقوش گلیم‌های دزفولی و مناطق اطراف آن، انتزاعی، هندسی و با اقتباس از نگاره‌های ایل بختیاری و عرب منطقه است.

 طرح‌هایی نظیر لچک‌ترنج هندسی، گل‌های هشت‌پر و نقش بز کوهی در رنگ‌های لاکی، سرمه‌ای و کرم در این گلیم‌ها خودنمایی می‌کند. این گلیم‌ها به سبب تراکم چله‌کشی، بافتی بادوام دارند که سال‌ها در برابر سایش مقاوم است.

بافته‌های سنتی و روستایی

علاوه بر گلیم و حصیر، بافته‌های دیگری نیز در تاریخ نساجی سنتی دزفول وجود دارد که امروزه به عنوان هنرهای اصیل شناخته می‌شوند:

• احرامی‌بافی (حرمی): پارچه‌ای ضخیم از جنس پنبه یا پشم که روی دستگاه‌های سنتی دووردی بافته می‌شود. احرامی معمولاً دو رنگ (سیاه و سفید یا قرمز و سفید) دارد و به عنوان زیرانداز، سجاده و روانداز استفاده می‌شده است.
• چوقابافی: لباس سنتی و رسمی مردان ایل بختیاری که در روستاهای دزفول با ظرافت خارق‌العاده‌ای از پشم بز یا گوسفند بافته می‌شود.
• موج‌بافی: رواندازهای پشمی با نقوش پیچیده شطرنجی که برای شب‌های سرد زمستان در گذشته کاربرد داشته است.

دیگر هنرهای دستی دزفول

گستره صنایع دستی اصیل دزفول به صنایع چوبی و حصیری محدود نیست. این شهر دیرین، خاستگاه هنرهای صنعتی کهن دیگری نیز بوده است که در زیر به مهم‌ترین آن‌ها اشاره شده است:

قلم‌ نی دزفول شایسته توجه ویژه‌ای است؛ زیرا هنرمندان خطاط در تمام ایران و کشورهای اسلامی، قلم‌نی دزفولی را به دلیل استحکام استخوانی و عدم تغییر فرم نوک قلم حین نگارش، بهترین قلم برای خوشنویسی می‌دانند.

 نی‌ها پس از برداشت از بیشه‌های دز، طی فرآیندی پیچیده ماه‌ها در معرض آفتاب و رطوبت قرار می‌گیرند تا رنگ قهوه‌ای سیر یا عنابی سوخته پیدا کرده و اصطلاحاً «پخته» شوند.

صنایع دستی دزفول چه ویژگی‌هایی دارند؟

صنایع دستی معروف دزفول به دلایل متعددی نسبت به سایر تولیدات صنعتی و حتی صنایع دستی دیگر مناطق برجسته‌اند. آگاهی از این ویژگی‌ها به شما کمک می‌کند ارزش واقعی این آثار را بهتر درک کنید:

• سازگاری کامل با محیط زیست (Eco-friendly): اکثر این دست‌سازه‌ها از الیاف گیاهی تجزیه‌پذیر (کرتک، برگ نخل) و چوب‌های طبیعی ساخته شده‌اند و هیچ‌گونه آلاینده شیمیایی در طبیعت باقی نمی‌گذارند.
• ماندگاری و استحکام استثنایی: استفاده از گیاه کرتک در کپو باعث ضدآفت بودن آن می‌شود و چوب شیشم به کار رفته در خراطی یکی از سخت‌ترین و مقاوم‌ترین چوب‌های جنگلی است.
• تلفیق زیبایی‌شناسی بومی و کارایی مدرن: محصولات دزفول صرفاً دکوری نیستند؛ تک‌تک آن‌ها نقشی عملیاتی در آشپزخانه، پذیرایی و نظم‌بخشی منزل ایفا می‌کنند.
• حفظ اصالت فرهنگی: هر تکه کپو یا گلیم حاصل ساعت‌ها تلاش، ذوق و داستان‌های ذهنی زنان و مردان این دیار است که بازتاب‌دهنده فرهنگ صبور و کهن جنوب ایران است.
• ارزش اقتصادی مناسب به عنوان هدیه: تنوع قیمت صنایع دستی دزفول برای سوغات این امکان را فراهم می‌کند که از یک جاکلیدی خراطی کوچک یا قندان کپو تا یک ست کامل پذیرایی نفیس را متناسب با هر بودجه‌ای انتخاب کنید.

تهیه و گردآوری مطلب: وبلاگ فروشگاه اینترنتی پرنون

با ارسال دیدگاه و پیشنهادات خود ما را در بهبود مطالب یاری کنید.