صنایع دستی بوشهر

استان بوشهر، با نوار ساحلی طولانی در کنار خلیج فارس و نخلستان‌های سر به فلک کشیده، تنها به دلیل منابع انرژی و تجارت دریایی‌اش شناخته نمی‌شود؛ بلکه مهد هنرهایی است که از پیوند عمیق انسان با طبیعت خشن و زیبای جنوب ایران متولد شده‌اند. صنایع دستی استان بوشهر بازتابی از سبک زندگی، اقلیم و نیازهای روزمره مردمان این دیار است.

 از برگ‌های نخل که به زیراندازهایی خنک تبدیل می‌شوند تا پشم شتر که گران‌بهاترین عباها را می‌سازد، هر قطعه از این هنرهای دستی داستانی برای گفتن دارد. در این مقاله، به بررسی جامع و دقیق انواع این هنرها می‌پردازیم تا اگر قصد سفر به این استان را دارید، با شناخت کامل به سراغ تهیه بهترین یادگاری‌ها بروید.

لیست صنایع دستی بوشهر

تنوع در انواع صنایع دستی بوشهر بسیار بالاست. هر گوشه از این استان بسته به شرایط جغرافیایی خود (ساحلی، جلگه‌ای یا کوهستانی) در تولید نوع خاصی از دست‌سازه‌ها مهارت دارد. در ادامه، به معرفی دقیق و تفکیک‌شده این هنرها می‌پردازیم.

حصیربافی

شاید بتوان گفت رایج‌ترین و در دسترس‌ترین هنر در میان صنایع دستی سنتی بوشهر، حصیر بافی است. وجود نخلستان‌های وسیع در سراسر استان، برگ خام این هنر را که در گویش محلی به آن «پیش» می‌گویند، به وفور فراهم کرده است. زنان و مردان بوشهری با استفاده از برگ‌های درخت خرما و ترکیب آن با الیاف رنگی، محصولات متنوعی خلق می‌کنند.

• تک (زیرانداز): نوعی فرش حصیری که به دلیل خنک بودن، در گذشته کف اتاق‌ها را با آن می‌پوشاندند.
• کپو و تویزه: ظروف درداری که برای نگهداری نان، خرما و وسایل خیاطی استفاده می‌شود و از مقاومت بالایی برخوردار است.
• بادبزن و کلاه حصیری: ابزارهایی ضروری برای در امان ماندن از آفتاب سوزان و گرمای جنوب.

صنایع دستی حصیری بوشهر به دلیل قیمت مناسب، وزن سبک و تنوع بالا، یکی از بهترین گزینه‌ها برای خرید سوغات محسوب می‌شوند. اگر به ساخت این محصولات علاقه دارید، با مطالعه مقاله آموزش حصیر بافی می‌توانید با روش‌ها و مراحل اولیه این هنر دستی بیشتر آشنا شوید.

گلیم‌ بافی

در کنار گبه، گلیم‌بافی بوشهر نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. گلیم بافی برخلاف گبه فاقد پرز است و به صورت تخت بافته می‌شود. این دست‌بافته‌ها معمولاً دارای طرح‌های هندسی، لوزی‌های تودرتو و نقوش حیوانی هستند. رنگ‌های به کار رفته در گلیم‌های منطقه اغلب گرم و پرانرژی مانند قرمز تیره، نارنجی، سرمه‌ای و سفید است.

گلیم بافی به دلیل وزن کمتر نسبت به فرش و گبه، کاربردهای متنوعی از جمله زیرانداز، روکش پشتی، خورجین و حتی تابلوفرش دارد و نمادی از هنر اصیل عشایر قشقایی و روستاییان منطقه است.

گبه ‌بافی

گبه بوشهر یکی از شناخته‌شده‌ترین زیراندازهای سنتی ایران در سطح جهانی است. گبه بافی در واقع نوعی فرش با پرزهای بلندتر و بافت درشت‌تر است که توسط زنان عشایر و روستایی بافته می‌شود. روستای «شول» در شهرستان گناوه، قطب اصلی گبه‌بافی در استان بوشهر به شمار می‌رود.

ویژگی بارز گبه‌های این منطقه، ذهنی‌باف بودن آن‌هاست. بافندگان از هیچ نقشه از پیش تعیین‌شده‌ای استفاده نمی‌کنند؛ بلکه طرح‌ها را بر اساس احساسات، طبیعت اطراف، حیوانات و آرزوهای خود روی دار پیاده می‌کنند.

استفاده از پشم خالص گوسفند و رنگ‌های گیاهی (مانند روناس، پوست انار و حنا) باعث می‌شود گبه‌های اصیل بوشهری دوام بسیار بالایی داشته باشند و با گذشت زمان و پا خوردن، زیبایی و درخشندگی آن‌ها بیشتر شود.

عبا بافی

یکی از نادرترین و ارزشمندترین معروف ترین صنایع دستی بوشهر، هنر عبابافی است که مرکز اصلی آن روستای «کردوان» در شهرستان دشتی است. عبای بوشهر به دلیل استفاده از پشم خالص شتر، شهرت ملی و بین‌المللی دارد. فرایند تولید این عبا بسیار زمان‌بر و طاقت‌فرساست؛ از چیدن پشم شتر و ریسیدن دستی آن توسط زنان گرفته تا بافت آن روی دستگاه‌های چوبی سنتی توسط مردان.

عبای اصیل کردوان معمولاً در رنگ‌های طبیعی پشم شتر یعنی قهوه‌ای تیره (حنایی)، مشکی و کرم بافته می‌شود و هیچ‌گونه رنگ‌آمیزی شیمیایی روی آن صورت نمی‌گیرد. این عباها به دلیل تراکم بالای بافت و خاصیت الیاف شتر، در تابستان خنک و در زمستان گرم هستند و بیشتر توسط روحانیون و شیوخ کشورهای حاشیه خلیج فارس خریداری می‌شوند. عبا بافی بوشهر هنری است که به دلیل سختی کار و کمبود مواد اولیه، نیازمند توجه و حمایت ویژه برای بقاست.

صنایع دستی دریایی

نمی‌توان از بوشهر صحبت کرد و حرفی از دریا به میان نیاورد. خلیج فارس منبع غنی از صدف‌ها، حلزون‌ها، مرجان‌ها و بقایای آبزیانی است که امواج آن‌ها را به ساحل می‌آورند. هنرمندان بوشهری با جمع‌آوری این هدایای طبیعی، صنایع دستی صدفی بوشهر را خلق می‌کنند. این هنر شامل ساخت انواع زیورآلات، تابلوهای برجسته، جعبه‌های جواهر و تزئین آینه‌هاست که در بخش‌های بعدی به تفصیل درباره آن‌ها صحبت خواهیم کرد.

سفالگری

خاک رس مرغوب در برخی مناطق استان، زمینه‌ساز شکل‌گیری هنر سفال بوشهر شده است. سفالگری در این منطقه بیشتر بر تولید ظروف کاربردی متمرکز بوده است تا ظروف تزئینی. معروف‌ترین محصول سفالی بوشهر، کوزه‌های آب یا «حبله» است.

 در گذشته که یخچال وجود نداشت، بومیان آب آشامیدنی خود را در این ظروف سفالی بدون لعاب می‌ریختند. تخلخل موجود در دیواره سفال باعث تبخیر سطحی و در نتیجه خنک شدن گوارای آب درون کوزه می‌شد. امروزه نیز کارگاه‌های سفالگری در برازجان و کنگان به تولید این ظروف و همچنین گلدان‌ها و سفالینه‌های دکوری مشغول‌اند.

توربافی و گرگوربافی

اقتصاد بوشهر همواره با صیادی گره خورده است و ابزارهای صید نیز به مرور زمان به نوعی هنر دست تبدیل شده‌اند. توربافی بوشهر با استفاده از نخ‌های نایلونی و پنبه‌ای محکم برای صید ماهی و میگو انجام می‌شود. اما هنر خاص‌تر این منطقه، گرگوربافی بوشهر است.

گرگور نوعی قفس گنبدی‌شکل است که در گذشته از ترکه‌های چوب و امروزه از سیم‌های مفتولی گالوانیزه بافته می‌شود. صیادان گرگورها را در کف دریا رها می‌کنند تا ماهیان کف‌زی وارد آن شوند. بافت دقیق و هندسی این سیم‌ها نیازمند مهارت و قدرت بدنی بالایی است.

صنایع دستی چوبی

صنایع دستی چوبی بوشهر پیوند عمیقی با دریانوردی دارد. هنر «گلافی» یا لنج‌سازی سنتی، یکی از شگفت‌انگیزترین هنرهای چوبی این منطقه است که حتی در فهرست میراث ناملموس یونسکو نیز به ثبت رسیده است. گلافان (سازندگان لنج) با استفاده از چوب‌های مقاوم مانند سای و ساج، کشتی‌های چوبی عظیمی می‌سازند که سال‌ها در آب‌های شور خلیج فارس دوام می‌آورند.

علاوه بر لنج‌سازی، خراطی چوب، ساخت درب و پنجره‌های چوبی با شیشه‌های رنگی (که در معماری بافت قدیم بوشهر و عمارت‌ها دیده می‌شود) و تولید قلیان‌های چوبی سنتی از دیگر شاخه‌های هنرهای چوبی در این استان است.

صنایع دستی بوشهر در کدام مناطق استان رواج دارند؟

برای کسانی که به دنبال خرید صنایع دستی بوشهر از مبدا اصلی آن‌ها هستند، شناخت پراکندگی جغرافیایی این هنرها در سطح استان بسیار مهم است. صنایع دستی شهرستان های بوشهر بر اساس اقلیم هر منطقه متفاوت است.

بوشهر: شهر بوشهر به عنوان مرکز استان، محل تلاقی هنرهای مختلف است. در بازارهای این شهر می‌توانید انواع صنایع دستی دریایی، حصیربافی‌ها و هنرهای چوبی را پیدا کنید. بافت تاریخی بوشهر نیز خود موزه‌ای زنده از هنر درودگری و ساخت پنجره‌های هلالی (شناشیل) است.

دشتستان: شهرستان دشتستان به مرکزیت برازجان، قطب کشاورزی و نخلستان‌های استان است. به همین دلیل، مرغوب‌ترین حصیربافی‌ها و کپوبافی‌ها در این منطقه تولید می‌شود. همچنین به دلیل وجود خاک مناسب، سفالگری نیز در این شهرستان رونق فراوانی دارد.

دشتی: شهرستان دشتی و به ویژه روستای کردوان، نام خود را با هنر عبابافی گره زده‌اند. اگر به دنبال خرید اصیل‌ترین و باکیفیت‌ترین عبای پشم شتر هستید، باید به کارگاه‌های سنتی این منطقه سر بزنید. همچنین گلیم‌بافی نیز در میان عشایر این شهرستان رواج دارد.

کنگان: بندر کنگان در جنوب استان، یکی از مراکز مهم صیادی است. هنر گرگوربافی، توربافی و ساخت ابزارهای مرتبط با دریانوردی در این شهرستان به وفور یافت می‌شود. همچنین تولیدات دریایی با صدف در سواحل این منطقه رواج دارد.

گناوه: گناوه نه تنها به بازارهای تجاری‌اش معروف است، بلکه قطب تولید دست‌بافته‌های داری در استان محسوب می‌شود. روستای شول در این شهرستان، مهد گبه‌بافی است و گلیم‌های بافته شده توسط زنان روستایی گناوه، از نظر طرح و رنگ در کل منطقه بی‌نظیرند.

دیلم: بندر دیلم در شمالی‌ترین نقطه استان بوشهر، به دلیل نزدیکی به استان‌های خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد، ترکیبی از هنرهای دریایی و عشایری را در خود جای داده است. حصیربافی با الیاف خاص منطقه و صنایع دستی صدفی از سوغات مهم دیلم هستند.

صنایع دستی دریایی بوشهر چه چیزهایی هستند؟

صنایع دستی دریایی بوشهر یکی از جذاب‌ترین بخش‌های سوغات صنایع دستی بوشهر برای گردشگران است. این محصولات که مستقیماً از دل خلیج فارس به دست می‌آیند، تنوع خیره‌کننده‌ای دارند.

محصولات ساخته‌شده با صدف و پوسته‌های دریایی

صدف‌ها، حلزون‌ها و گوش‌ماهی‌ها پس از جمع‌آوری از ساحل، شستشو و صیقل داده می‌شوند. هنرمندان با ظرافت تمام این قطعات را سوراخ کرده و با استفاده از نخ‌های مقاوم یا مفتول‌های ظریف، زیورآلاتی مانند گردنبند، دستبند، گوشواره و انگشتر می‌سازند. صنایع دستی دریایی با صدف به دلیل طبیعی بودن، حس آرامش دریا را به همراه دارند و هدیه‌ای بسیار محبوب برای بانوان و کودکان محسوب می‌شوند.

وسایل تزئینی با عناصر دریایی

علاوه بر زیورآلات، از صدف‌های بزرگتر، توتیای دریایی خشک شده و ستاره‌های دریایی برای ساخت وسایل دکوری استفاده می‌شود. قاب عکس‌های پوشیده شده از صدف، آینه‌های تزئینی، جعبه‌های جواهرات چوبی که روی آن‌ها با صدف معرق‌کاری شده است، و مجسمه‌های کوچک حیوانات که با چسباندن صدف‌ها به یکدیگر ساخته می‌شوند، از جمله این محصولات هستند. این وسایل دکوری می‌توانند حال‌وهوای ساحلی را به دکوراسیون خانه‌های شهری بیاورند.

بافته‌ها و ابزارهای مرتبط با زندگی ساحلی

بخش دیگری از صنایع دریایی، ابزارهایی هستند که اگرچه در ابتدا کاربرد صیادی داشته‌اند، اما امروزه نمونه‌های مینیاتوری آن‌ها به عنوان دکور ساخته می‌شود. ماکت‌های کوچک لنج‌های چوبی، تورهای ماهیگیری تزئینی، و لنگرهای چوبی از جمله دست‌سازه‌هایی هستند که نماد زندگی دریانوردان بوشهری به شمار می‌روند و طرفداران خاص خود را در میان علاقه‌مندان به هنر دارند.

مراکز عرضه صنایع دستی بوشهر

برای تهیه سوغات و صنایع دستی بوشهر، بهترین مکان‌ها بازارهای سنتی و کارگاه‌های محلی هستند. در شهر بوشهر، «بازار قدیم بوشهر» در بافت تاریخی شهر (محله دهدشتی‌ها و شنبدی‌ها) یکی از بهترین مکان‌ها برای قدم زدن و یافتن مغازه‌های قدیمی فروش حصیر و صنایع چوبی است. همچنین فروشگاه‌های صنایع دستی متعددی در خیابان‌های اصلی شهر و محدوده ساحلی وجود دارند که مجموعه‌ای از گلیم، گبه و کارهای صدفی را عرضه می‌کنند.

اگر به دنبال گبه و گلیم با تنوع بالا هستید، بازار روز گناوه و همچنین مراجعه مستقیم به روستاهای اطراف آن (مثل شول) بهترین گزینه است. برای خرید صنایع دستی دریایی، بازارهای ساحلی در شهرهای دلوار، دیلم و کنگان گزینه‌های مقرون‌به‌صرفه‌تری نسبت به مراکز خرید لوکس ارائه می‌دهند. فراموش نکنید که خرید مستقیم از کارگاه‌های روستایی، علاوه بر تضمین اصالت کالا، به اقتصاد محلی و بقای این هنرهای ارزشمند کمک شایانی می‌کند.

تهیه و گردآوری مطلب: وبلاگ فروشگاه اینترنتی پرنون

با ارسال دیدگاه و پیشنهادات خود ما را در بهبود مطالب یاری کنید.