صنایع دستی کرمانشاه

صنایع دستی کرمانشاه یکی از ارزنده‌ترین میراث‌های زنده غرب ایران است؛ هنرهایی که نه در انزوای کارگاه‌های شهری، بلکه در امتداد زندگی کوچ‌نشینی، کوهستان‌های سرسخت زاگرس و فرهنگ دیرپای مردم این دیار شکوفا شده‌اند. وقتی به دست‌سازه‌های این استان نگاه می‌کنیم، تلفیقی چشم‌نواز از کاربرد روزمره، زیبایی‌شناسی بومی و بهره‌گیری هوشمندانه از طبیعت پیرامون را می‌بینیم.

اگر قصد سفر به کرمانشاه را دارید یا مایلید با هنر اصیل این خطه و سوغات ماندگار آن آشنا شوید، این راهنمای جامع به شما کمک می‌کند تا تمام زوایای صنایع دستی سنتی، شیوه ساخت، اصالت و مراکز خرید آن‌ها را به دقت بشناسید.

صنایع دستی کرمانشاه چیست؟

صنایع دستی کرمانشاه مجموعه هنرهای کاربردی و سنتی است که ریشه در اقلیم کوهستانی، شیوه معیشت دامداری و پیشینه کهن تاریخی این استان دارد. دست‌سازه‌های بومی کرمانشاه در گذر سده‌ها صرفاً برای نمایش ساخته نمی‌شده‌اند، بلکه پاسخ‌هایی کارآمد به نیازهای زیستی اهالی منطقه زاگرس بوده‌اند. سرما و ناهمواری مسیرها ساخت پای‌پوش‌هایی سبک، محکم و تنفس‌پذیر به نام گیوه را ضروری می‌کرد؛ در حالی که دسترسی به پشم مرغوب نژاد گوسفند سنجابی، بستر گسترش انواع بافته‌های گرم مانند گلیم، جاجیم، موج و نمد را فراهم می‌ساخت.

ویژگی بنیادین صنایع دستی اصیل کرمانشاه، پیوند ناگسستنی آن با دست‌سازه‌های پایدار، ارگانیک و الگوهای برگرفته از نمادهای باستانی طاق‌بستان و بیستون است. در این منطقه، هنر دست نه یک حرفه لوکس، بلکه بخشی از هویت فردی، پوشش محلی کُردی و آداب پذیرایی خانوادگی به شمار می‌آید. امروزه این هنرها به دلیل برخورداری از روح دست‌ساز، تنوع در فرم و سازگاری بی‌نظیر با محیط زیست، از درخشان‌ترین بخش‌های هنرهای دستی ایران و منطقه غرب محسوب می‌شوند.

معروف‌ترین صنایع دستی کرمانشاه

تنوع فرهنگی در شهرستان‌های گوناگون کرمانشاه موجب پیدایش آثاری شده است که هر یک در سطح ملی و بین‌المللی شناخته شده‌اند. هنرمندان کرد زبان با تلفیق ذوق هنری و مهارت‌های موروثی، آثاری پدید آورده‌اند که در ادامه برخی از پرفروش ترین صنایع دستی ایران که در استان کرمانشاه تولید می‌شوند را مرور می‌کنیم.

گیوه‌ بافی

گیوه کرمانشاه که در گویش محلی با نام کلاش شناخته می‌شود، یکی از کهن‌ترین و مهندسی‌شده‌ترین پای‌پوش‌های سنتی جهان است.

 کلاش کفشی کاملاً خنک، بدون لنگه چپ و راست و متناسب با ارگونومی پا در کوهستان است. فرایند تولید گیوه معمولاً کاری گروهی میان مردان و زنان است؛ بافت رویه کلاش که از نخ‌های محکم پنبه‌ای یا ابریشمی تابیده شده تشکیل می‌شود توسط بانوان با سوزن مخصوص صورت می‌گیرد، در حالی که ساخت زیره آن به دست مردان کلاش‌تراش انجام می‌پذیرد.

زیره گیوه از لایه‌های متراکم پارچه‌های کتانی و چرم فشرده ساخته می‌شود که ضربات زمین ناهموار را مهار کرده و از تعریق پا جلوگیری می‌نماید. مناطق اورامانات، پاوه، نودشه و هرسین اصلی‌ترین کانون‌های تولید این پای‌پوش بی‌مانند هستند.

گلیم ‌بافی

گلیم بافی کرمانشاه، به ویژه گلیم هرسین، نمادی از هندسه ناب، تخیل ذهنی‌بافی و کاربرد رنگ‌های گرم گیاهی است. بافندگان زن در ایل‌ها و روستاهای کرمانشاه، نقوش گلیم را بدون هیچ نقشه کاغذی و صرفاً با اتکا به حافظه و احساس درونی روی دارهای چوبی یا فلزی می‌بافند.

 نقوش معروفی مانند پنجه گنجشک، چشمه بلبل، مار، گل آفتابگردان و خطوط شکسته بازتاب‌دهنده باورها، بیم‌ها و امیدهای انسان زاگرس‌نشین به شمار می‌آیند. پشم مورد استفاده در این گلیم‌ها با موادی همچون روناس، پوست گردو، جاشیر و انار رنگرزی می‌شود؛ امری که ماندگاری رنگ‌ها را تا ده‌ها سال تضمین کرده و جلوه‌ای چشم‌نواز به دکوراسیون‌های امروزی می‌بخشد.

موج‌ بافی

موج‌بافی از دستبافته‌های اختصاصی و کم‌تر شناخته‌شده، اما فوق‌العاده کاربردی غرب کشور است. موج به پارچه‌های ضخیم و طرح‌داری گفته می‌شود که از پشم خالص گوسفند بافته می‌شوند و به عنوان روانداز، پتو، رختخواب‌پیچ و پوشش محافظ کرسی کاربرد داشته‌اند. کارگاه‌های موج‌بافی مجهز به دستگاه‌های سنتی چوبی نساجی با دو تا چهار وَرد هستند.

طرح‌های موج عمدتاً به صورت چهارخانه‌های هندسی ریز، شطرنجی، کشکولی و حوضی شکل بافته می‌شوند. الیاف طبیعی به کار رفته در موج مانع نفوذ رطوبت و سرمای استخوان‌سوز زمستان می‌شود و بافت متراکم آن دوامی چند نسلی به همراه دارد.

جاجیم‌ بافی

جاجیم کرمانشاه بافته‌ای فاقد پرز، دورو و ضخیم‌تر از پارچه معمولی است که روی دارهای افقی بر سطح زمین تنیده می‌شود. تفاوت اساسی جاجیم با گلیم در این است که در جاجیم تارها نقش اصلی را در شکل‌گیری طرح بازی می‌کنند و رنگین هستند، در حالی که در گلیم پودها نمایانگر نقشه‌اند.

جاجیم‌های عشایری به علت سبکی و مقاومت زیاد، همواره در چادرها برای جابه‌جایی اسباب، بسته‌بندی توشه‌ها و زیرانداز استفاده می‌شده‌اند. راه‌راه‌های عمودی، خطوط مورب و طرح‌های زیگزاگی رنگارنگ، جلوه ویژه جاجیم کرمانشاه را تشکیل می‌دهند.

نمد مالی

نمدمالی یکی از کهن‌ترین روش‌های ساخت زیرانداز و پوشاک در زاگرس است که بدون انجام ریسندگی یا بافندگی دستی پدید می‌آید. استادکاران نمدمال با درهم‌تنیدن فیزیکی الیاف پشم بهاره، به کمک آب داغ، صابون، فشار مداوم بازوان و کوبیدن با پا، بافتی یکپارچه و به شدت عایق می‌سازند.

محصولات نمدمالی علاوه بر زیراندازهای کلاسی برای جلوگیری از ورود نم زمین، پوشاک سنتی چوپانی به نام فَرَجی یا کوله‌بال را شامل می‌شوند. ساخت کلاه‌های نمدی کُردی نیز بخشی ارزشمند از این صنعت دستی است که در شهرستان‌های اسلام‌آباد غرب، سرپل ذهاب و سنقر زنده نگه داشته شده است.

قلمزنی

هنر قلمزنی در کرمانشاه پیشینه‌ای دیرباز دارد که با الهام از نقوش برجسته ساسانی و کتیبه‌های تاریخی منطقه احیا شده است. هنرمندان با استفاده از چکش و قلم‌های فولادی روی صفحات مس، برنج و ورشو، طرح‌هایی از صحنه‌های شکارگاه خسروپرویز، اساطیر باستانی و نقوش گیاهی اسلیمی را نقش می‌زنند.

سبک قلم‌زنی کرمانشاه با سبک قلمزنی اصفهان متفاوت است در واقع هنر قلمزنی در این خطه با نوع برجسته‌کاری و عمیق خود شناخته می‌شود که در قالب سینی‌های تزیینی، گلدان‌ها، آینه ‌وشمعدان و ظروف کاربردی به بازارهای سنتی این شهر رونق بخشیده است.

منبت‌ کاری

منبت‌ کاری و خراطی چوب از شاخه‌های چشمگیر صنایع دستی چوبی کرمانشاه به شمار می‌روند. فراوانی درختان کهنسال گردو در دامنه‌های دالاهو و کوهپایه‌های زاگرس سبب شده تا چوب متراکم، خوش‌نقش و باکیفیت به راحتی در اختیار هنرمندان قرار گیرد. منبت‌کاران با کنده‌کاری دقیق روی چوب به خلق تابلوهای هنری، پایه‌های ظریف مبلمان، جعبه‌های جواهر سنتی و پیپ‌های چوبی دست‌ساز می‌پردازند. مهارت در برش و توجه به رگه‌های طبیعی چوب باعث تمایز این دست‌سازه‌ها شده است.

سازسازی سنتی

کرمانشاه به عنوان مهد موسیقی عرفانی و مقامی باختر ایران، کانون تولید اصیل‌ترین سازهای زهی به ویژه تنبور، تار، سه‌تار، دیوان و دف است. ساز تنبور که پیوندی عمیق با آیین‌های مردم منطقه دالاهو، گوران و صحنه دارد، توسط استادکاران نامدار با چوب توت کهنه و تراشیده شده، چوب گردو و زه طبیعی ساخته می‌شود.

 دقت در انحنای کاسه، ضخامت صفحه رویین و جای‌گذاری دقیق پرده‌ها سبب تولید صدایی شفاف، زنگ‌دار و ماندگار شده است؛ به گونه‌ای که بسیاری از اهالی موسیقی از سراسر ایران برای تهیه ساز سفارشی خود راهی این خطه می‌شوند.

انواع صنایع دستی کرمانشاه بر اساس مواد اولیه

برای درک بهتر شیوه تولید و انتخاب هوشمندانه این آثار، می‌توان انواع صنایع دستی کرمانشاه را با توجه به پایه ماده اولیه و تکنیک فرآوری به چهار شاخه اصلی تفکیک کرد:

صنایع دستی بافته‌شده

این گروه گسترده‌ترین دسته از هنرهای سنتی کرمانشاه است که متکی بر هنر ریسندگی، نخ‌ریسی و داربافی است. ماده اولیه اصلی این بافته‌ها پشم خالص، کرک بز، پنبه و نخ ابریشم است. زیراندازها و رواندازهای دستباف شامل گلیم‌های مرغوب، جاجیم، موج و چادرشب، در کنار پوشاک سنتی به ویژه رویه کلاش، در این شاخه قرار می‌گیرند. مشخصه بنیادین این محصولات تنفس‌پذیری، ارگانیک بودن رنگدانه‌ها و دوام فوق‌العاده در برابر سایش مکانیکی است.

صنایع دستی چوبی

جنگل‌های بلوط و باغات گردو و توت در مناطقی نظیر صحنه و ریجاب، بستر مناسبی برای تولید دست‌سازه‌ها و صنایع دستی چوبی است. این بخش دربرگیرنده سازهای اصیل موسیقی سنتی، منبت‌کاری ظریف، پیکرتراشی، خراطی قلیان‌ها و احجام دکوراتیو، ساخت جعبه‌ خاتم کاری و منبت و ابزارهای خانگی از چوب طبیعی است. عدم استفاده از چسب‌های صنعتی مخرب در دست‌سازه‌های سنتی چوبی و استفاده از صیقل دستی از ویژگی‌های بارز این آثار است.

صنایع دستی فلزی

آهنگری سنتی، چاقوسازی و ابزارسازی فلزی در دالاهو و شهر کِرند غرب پیشینه‌ای چند صد ساله دارد. شاخه صنایع دستی فلزی، نه تنها ابزارهای کاربردی کشاورزی، داس، قندشکن، ساطور و چاقوهای دست‌ساز شکاری با تیغه‌های فولادی آبدیده را شامل می‌شود، بلکه هنر قلم‌زنی روی فلزات گرانبها و مسین، نقره ‌کاری و ورشوسازی را نیز تحت پوشش قرار می‌دهد. چاقوی دست‌ساز کرند به خاطر استحکام بی‌نظیر لبه و ماندگاری تیزی، در ایران شهرت گسترده‌ای دارد.

صنایع دستی ساخته‌شده از نمد

این هنر که کهن‌ترین ساختار منسوجات جهان بدون تاروپود به حساب می‌آید، منحصراً از فشرده‌سازی پشم گوسفند زیر تاثیر آب، صابون، بخار و زور بازوی نمدمال خلق می‌شود. ویژگی خاص محصولات نمدی اعم از کلاه‌های نمدی، فرجی، تشکچه‌های ارتوپدیک سنتی و زیراندازهای نقش‌دار، خاصیت دفع رطوبت، گرمابخشی عالی در سرمای زاگرس و درمان سنتی دردهای رماتیسمی است.

صنایع دستی کرمانشاه در کدام شهرها و مناطق تولید می‌شوند؟

جغرافیای فرهنگی کرمانشاه به صورت نقطه‌ای و تخصصی هنرهای گوناگون را در خود پرورانده است. شناخت کانون‌های تولید به خریداران و مسافران کمک می‌کند تا محصول دست‌اول را از خاستگاه اصلی آن تهیه کنند:

• هرسین (پایتخت گلیم ایران): شهر هرسین با ثبت نشان ملی گلیم، مرکز بی‌بدیل تولید مرغوب‌ترین زیراندازهای دستباف با الیاف صددرصد طبیعی و نقش‌مایه‌های ذهنی‌باف است.
• پاوه و منطقه اورامانات (نودشه، نوسود): خاستگاه جهانی گیوه یا کلاش. به دلیل شیب‌های تند کوهستانی منطقه، استادکاران این دیار مهارت فوق‌العاده‌ای در بافت رویه و تخت‌کشی پای‌پوش سبک کلاش دارند.
• دالاهو و کرند غرب: پایتخت ابزارسازی سنتی، فلزکاری کهن و ساخت سازهای عرفانی تنبور؛ جایی که چکش‌کاری آهن و تراشیدن چوب تنبور هویت روزمره مردم است.
• صحنه: به دلیل وفور باغات سرسبز توت و گردو، مرکز اصلی ساخت سازهای سنتی تار، سه‌تار و تنبور مرغوب به همراه منبت‌کاری ظریف شناخته می‌شود.
• جوانرود و روانسر: علاوه بر مبادلات تجاری، کانون بافت موج، جاجیم‌های عشایری و صنایع دستی مرتبط با زندگی دامداران و ایل کلهر و جاف است.
• سنقر و کلیایی: تولید گلیم‌های خاص با ترکیب رنگ‌های زنده، فرش‌های دستباف با دار قالی کردی و نمدمالی سنتی در روستاهای این شهرستان رایج است.

سوغات کرمانشاه

وقتی سخن از سوغات کرمانشاه به میان می‌آید، ترکیبی وسوسه‌انگیز از خوراکی‌های سنتی اصیل و صنایع دستی ماندگار در ذهن تداعی می‌شود. برای مسافران، خرید تلفیقی از این دو دسته، بهترین شیوه به یادگار بردن حس و حال سفر است. در دسته سوغات خوراکی، روغن ناب حیوانی کرمانشاهی (روغن دان) که از شیر معطر دام‌های دامنه‌های شاهو به دست می‌آید، در صدر قرار دارد. شیرینی‌های سنتی کرمانشاه نظیر نان برنجی زعفرانی ترد، کاک غلتانده شده در پودر قند و هل، نان خرمایی اعلا و نان شکری، بخش شیرین خاطره سفر به این استان را کامل می‌کنند.

با این حال، تفاوت عمده‌ای میان سوغات خوراکی و سوغات صنایع دستی وجود دارد. سوغات خوراکی زود به پایان می‌رسد، اما دست‌سازه‌های هنری سالیان دراز در محیط خانه باقی می‌مانند و به بخشی از دکوراسیون و خاطرات خانوادگی تبدیل می‌شوند. به همین خاطر، گردشگران آگاه همواره در کنار جعبه‌های نان برنجی، تکه‌ای از هنر دست بافندگان و صنعتگران کرمانشاهی را نیز همراه خود می‌برند.

معروف‌ترین سوغات صنایع دستی کرمانشاه برای مسافران

اگر قصد خرید سوغات صنایع دستی کرمانشاه را دارید اما در میان گزینه‌های بی‌شمار مردد هستید، انتخاب‌های زیر محبوب‌ترین، اصیل‌ترین و در عین حال کاربردی‌ترین اقلام برای مسافران و سوغاتی دادن هستند:

• گیوه یا کلاش کُردی: یکی از خاص‌ترین هدایایی است که می‌توانید برای خود یا عزیزانتان تهیه کنید. این پای‌پوش به خاطر سبکی، انعطاف بالا و حس خنکی در فصل‌های بهار و تابستان، کاربری روزمره بسیار بالایی در شهر دارد و به دلیل اصالت بدون لنگه بودن، هدیه‌ای جذاب به شمار می‌رود.
• گلیم‌های سایز کوچک (پادری و تابلوگلیم): خرید یک تخته گلیم با ابعاد متوسط یا رومیزی‌های بافته شده با گلیم هرسین، جلوه‌ای از هارمونی رنگ‌های طبیعی را به آپارتمان‌های مدرن هدیه می‌دهد و جابه‌جایی آن در سفر چمدانی بسیار آسان است.
• موج سبک پشمی: تهیه موج با ابعاد روتختی یک‌نفره یا شال مبل، انتخابی کم‌نظیر برای علاقه‌مندان به چیدمان بوهو و سنتی است؛ محصولی که دوام آن دهه‌ها بر جای خواهد ماند.
• چاقوی جیبی دست‌ساز کرند: یک سوغات فلزی ماندگار، ظریف، خوش‌دست و کاربردی با تیغه ضدزنگ و بسیار برنده که برای مسافران طبیعت‌گرد ارزش ویژه‌ای دارد.
• ساز تنبور کوچک یا تزئینی: حتی اگر نوازنده نباشید، خرید یک کاسه تنبور دست‌ساز و آویختن آن بر دیوار نشیمن، فضایی از روح معنوی و موسیقی زاگرس را به محیط خانه می‌آورد.

مراکز فروش صنایع دستی کرمانشاه

برای تجربه یک خرید رضایت‌بخش و لمس بی‌واسطه اصالت کالاها، سر زدن به بازارهای تاریخی و فروشگاه‌های معتبر صنایع دستی در شهر کرمانشاه ضروری است. مهم‌ترین بازارهای این شهر عبارت‌اند از:

• تاریکه بازار (راسته بازار سنتی کرمانشاه): قلب تپنده تجارت سنتی کرمانشاه که با معماری طاقی و آجری دوران زندیه و قاجار، چندین راسته فعال دارد. راسته گیوه‌کش‌ها، راسته بزازها و مسگرها در این بازار، اصلی‌ترین محل برای خرید گیوه‌های اصل، البسه کُردی، پارچه‌های پولک‌دوزی و ادوات مسی هستند.
• کاروانسرای شاه‌عباسی بیستون: در حاشیه اثر ثبت جهانی بیستون، بازارچه صنایع دستی مستقر در این کاروانسرای تاریخی فرصتی جذاب برای مشاهده زنده کارگاه‌های گلیم‌بافی، معرق، چرم و خرید مستقیم از تولیدکننده فراهم آورده است.
• نمایشگاه دائمی صنایع دستی تکیه معاون‌الملک: در جوار این بنای کاشی‌کاری بی‌نظیر، غرفه‌های متعددی دایر است که منتخب آثار منبت‌کاری، گلیم هرسین، زیورآلات سنتی و سازها را برای مسافران عرضه می‌کنند.
• مجموعه تاریخی طاق‌بستان: اطراف محوطه باستانی طاق‌بستان، مغازه‌ها و غرفه‌های فراوانی از سوغات سراسر استان، به ویژه انواع کلاش اورامانی، نمدها، شیرینی‌های سنتی و ظروف قلم‌زنی را برای گردشگران گرد هم آورده‌اند.
• بازار سنتی روز در شهرستان‌ها: اگر وقت کافی دارید، خرید مستقیم گیوه از بازار پاوه یا تهیه گلیم از کارگاه‌های محلی شهر هرسین به دلیل حذف واسطه‌ها، هم به نفع بافنده بومی است و هم کیفیت تضمین‌شده‌تری در اختیارتان می‌گذارد.

سوالات متداول

چگونه می‌توان کلاش (گیوه) اصل کرمانشاه را از نمونه‌های تقلبی تشخیص داد؟

کلاش اصل کرمانشاه کاملاً دست‌دوز است و دو لنگه آن دقیقاً یکسان بوده و لنگه چپ و راست ندارد. رویه آن از نخ پنبه‌ای خالص و خنک بافته شده و زیره آن از لایه‌های فشرده چرم و پارچه کتانی تهیه می‌شود. گیوه اصل زیره پلاستیکی یا کفی تزریقی ندارد، هنگام پوشیدن بوی مواد پتروشیمی نمی‌دهد و بسیار انعطاف‌پذیر و سبک است.

مهم‌ترین تفاوت گلیم هرسین با گلیم سایر مناطق ایران چیست؟

گلیم هرسین به روش ذهنی‌بافی بدون نقشه بافته می‌شود، لایه‌های بافت آن بسیار ریز و متراکم است و به دلیل کاربرد پشم خالص نژاد مرغوب و رنگرزی صددرصد طبیعی با گیاهان محلی، پرز نمی‌دهد و رنگ آن در طول زمان مات و کدر نمی‌شود.

آیا گیوه سنتی کرمانشاه برای استفاده طولانی در هوای بارانی مناسب است؟

خیر، کلاش کرمانشاه اساساً پاپوشی تابستانه و بهاره است که به دلیل زیره پارچه‌ای متراکم و رویه نخ پنبه، برای تهویه عالی پا و پیاده‌روی در مسیرهای خشک طراحی شده است. نفوذ مداوم آب باران می‌تواند باعث سنگینی زیره و کاهش عمر مفید آن شود.

برای نگهداری و شست‌وشوی بافته‌های پشمی مثل موج و گلیم کرمانشاه چه نکاتی باید رعایت شود؟

این محصولات باید با آب ولرم، شوینده‌های ملایم بدون آنزیم و بدون چنگ زدن شدید شسته شوند. همچنین برای جلوگیری از آفت‌زدگی بید، بهتر است در جای خشک نگهداری شده و در صورت انبار طولانی، همراه با نفتالین یا گیاه اسطوخودوس بسته‌بندی شوند.