صنایع دستی همدان

استان همدان با تاریخ و تمدنی چند هزار ساله در دامنه کوهستان الوند، خاستگاه بخش مهمی از هنر و فرهنگ بومی ایران است. تنوع اقلیمی، دسترسی به خاک مرغوب، پوشش گیاهی غنی برای چرای دام و تولید پشم، و همچنین قرارگیری در مسیر راه‌های کاروان‌رو تاریخی، بستری فراهم کرده تا صنایع دستی همدان جایگاهی ویژه در سبد فرهنگی و کاربردی خانوارهای ایرانی پیدا کنند.

وقتی از صنایع دستی و سوغات همدان سخن می‌گوییم، طیف گسترده‌ای از آثار خاکی، چوبی، بافتنی و چرمی در ذهن تداعی می‌شود؛ آثاری که هر یک بازتاب‌دهنده مهارت، ذوق و هویت کهن این خطه هستند. در این راهنمای جامع، به معرفی دقیق انواع صنایع دستی اصیل همدان، بررسی تفاوت‌های ساختاری، معیارهای ارزیابی کیفیت و نکاتی که هنگام تهیه یادگاری یا چیدمان دکوراسیون منزل به آن‌ها نیاز دارید می‌پردازیم.

معروف‌ترین صنایع دستی همدان

شناخت معروف‌ترین صنایع دستی همدان نیازمند بررسی دقیق متریال، فرآیند تولید و ارزش کاربردی هر اثر است. برخلاف محصولات تزیینی صرف، بسیاری از دست‌سازه‌های این دیار در گذشته نقشی ضروری و روزمره در زندگی ساکنان داشته‌اند و امروزه با حفظ همان اصالت، کاربردهای جدیدی در سبک زندگی مدرن پیدا کرده‌اند.

سفالگری

سفالگری یکی از کهن‌ترین دستاوردهای بشر در فلات ایران است که در استان همدان ریشه‌ای عمیق دارد. خاک رس مورد استفاده در سفال همدان از دشت‌های آبرفتی مرغوب پیرامون تهیه می‌شود که پس از آب‌گیری، ورز دادن طولانی و رسوب‌زدایی، انعطاف‌پذیری فوق‌العاده‌ای روی چرخ سفال‌گری پیدا می‌کند. هنرمندان سفال‌گر با مهارت دست، فرم‌های متقارن و گوناگونی نظیر کوزه، کاسه، گلدان و پارچ می‌آفرینند.

پخت سفال در کوره‌های سنتی و صنعتی نیازمند کنترل دقیق دما بین 900 تا 1000 درجه سانتی‌گراد است تا بافت بدنه متراکم، مستحکم و فاقد ترک‌های مویی شود. برای استفاده کاربردی از ظروف سفالی، عموماً از لعاب‌های قلیایی و سربی یا لعاب‌های بهداشتی بدون سرب مدرن استفاده می‌شود که علاوه بر ایجاد نفوذناپذیری در برابر رطوبت، درخشندگی فیروزه‌ای، لاجوردی یا خردلی به ظرف می‌بخشد. سفال مرغوب فاقد برآمدگی‌های تیز، حباب زیر لعاب و ترک‌خوردگی‌های عمیق است و هنگام ضربه ملایم انگشت، صدایی شبیه به زنگ خفیف تولید می‌کند.

منبت ‌کاری

منبت ‌کاری همدان که مرکز اصلی و ثبت جهانی‌شده آن شهرستان ملایر و شهر تویسرکان است، تبلور اوج هنر کنده‌کاری و نقش‌اندازی روی چوب در غرب کشور به حساب می‌آید. این هنر شامل ایجاد نقوش برجسته گیاهی، اسلیمی، ختایی و فرم‌های گل‌وبوته بر بستر چوب‌های مقاوم نظیر گردو، راش و چنار است.

چوب گردو به سبب بافت متراکم، رگه‌های چشم‌نواز طبیعی و مقاومت در برابر موریانه و شکستگی، متریال اصلی تولید مبلمان استیل، سرویس‌های خواب منبت، تابلوهای هنری و جعبه‌های لوکس است. استادکار با استفاده از انواع مغار (نیم‌باز، تخت، شفره و گلویی) لایه‌های اضافه چوب را می‌تراشد تا طرح عمق سه‌بعدی بیابد.

یک منبت اصیل دارای برشی تمیز، تقارن در نقوش، سنباده‌کاری روان و بدون ناهمواری، و پوشش رنگ و پلی‌استر یکدست است که مانع نفوذ رطوبت و کدر شدن چوب در طول زمان می‌شود.

سفال و سرامیک لالجین

شهر لالجین واقع در نزدیکی شهر همدان، کانون اصلی تحول هنر خاک و لعاب است و پیوندی ناگسستنی با عنوان صنایع دستی همدان لالجین دارد. تفاوت بنیادین میان سفال و سرامیک لالجین، در ترکیب خمیر بدنه و دمای پخت نهفته است. در تولید سرامیک لالجین، علاوه بر گل رس، از ترکیباتی همچون کائولن، کوارتز و فلدسپات استفاده می‌شود و قطعه در دمای بالاتر (بیش از 1100 درجه سانتی‌گراد) حرارت می‌بیند؛ در نتیجه بدنه حاصل متراکم‌تر، با جذب آب بسیار پایین‌تر و مقاوم‌تر در برابر ضربه است.

تنوع در لعاب‌کاری لالجین از جمله نقاط قوت این دست‌سازه‌هاست. از لعاب‌های مات و ترک‌نما گرفته تا نقاشی زیرلعابی و میناکاری روی سفال، گستره وسیعی از سبک‌های بصری را پوشش می‌دهند. این آثار تلفیقی از سنت کهن و کاربردهای نوین اداری، خانگی و هنری به شمار می‌آیند.

گلیم‌ بافی

گلیم ‌بافی جزء صنایع دستی سنتی همدان است که توسط زنان و مردان روستایی و عشایری مناطقی چون نهاوند، اسدآباد و بهار بافته می‌شود. گلیم‌های این منطقه غالباً از پشم طبیعی مرغوب و رنگ‌رزی سنتی با استفاده از پوست گردو، روناس، اسپند و جاشیر تولید می‌شوند که سبب دوام فوق‌العاده رنگ در برابر نور خورشید و شست‌وشو است.

طرح‌های گلیم همدان هندسی، انتزاعی و سرشار از نمادهای طبیعت اطراف از جمله گل‌های لوزی‌شکل، بز کوهی، پرندگان و شاخه‌های درختان هستند. نوع بافت پودپیچ و چاک‌دار رایج، ضخامت و دوام بالایی به اثر می‌دهد. ویژگی برجسته گلیم اصیل، تراکم گره‌ها، لبه‌های صاف و بدون موج، و استفاده از رنگ‌های گرم نظیر لاکی، سرمه‌ای، شتری و کرم است که فضایی گرم و نوستالژیک به دکوراسیون داخلی مدرن و سنتی می‌بخشد.

گیوه ‌بافی

گیوه یا به گویش محلی پاپوش سنتی، پاسخی هوشمندانه از سوی نیاکان به اقلیم کوهستانی و شرایط زیستی منطقه بوده است. گیوه‌بافی بیشتر در مناطقی از جمله اسدآباد، فامنین و روستاهای اطراف رایج بوده و از دو بخش اصلی «کفه» و «رویه» تشکیل می‌شود. رویه گیوه با نخ‌های پنبه‌ای ریزبافت و با استفاده از سوزن‌های مخصوص بافته می‌شود و بافتی متخلخل دارد که امکان گردش کامل هوا را فراهم کرده و از عرق کردن و بوی بد پا جلوگیری می‌کند.

کفه گیوه سنتی معمولاً از لایه‌های فشرده پارچه (لته)، چرم یا لاستیک فشرده ساخته می‌شود که انعطاف‌پذیری لازم برای پیاده‌روی در دامنه‌های سنگی را فراهم می‌سازد. وزن سبک، دوام بالا، شست‌وشوی آسان و خنک ماندن پا در روزهای گرم تابستان، گیوه همدان را به گزینه‌ای کاربردی تبدیل کرده که امروز در استایل‌های اسپرت و بوهمین نیز طرفداران زیادی یافته است.

صنایع دستی چوبی

علاوه بر منبت‌کاری با مقیاس بزرگ، صنایع دستی چوبی همدان شامل گستره‌ای از هنرهای ظریف نظیر معرق‌کاری، خراطی، پیکرتراشی و نازک‌کاری چوب است. در تویسرکان، با توجه به وجود انبوه‌ترین باغات گردو، چوب این درخت متریال اصلی خلق آثار کوچک و کاربردی به حساب می‌آید.

• خراطی: فرم‌دهی قطعات استوانه‌ای چوب به پایه‌های صندلی، وردنه، پایه‌های گلدان و ظروف پذیرایی گرد با تراش یکنواخت.
• معرق کاری و نازک‌کاری: جای‌گذاری دقیق برش‌های چوب با رنگ‌های طبیعی مختلف در کنار عاج یا صدف برای تولید جعبه‌های جواهرات، تخته‌نرد و پایه‌های کتابخوان.
• ظروف روستیک چوبی: استفاده از مقاطع طبیعی کنده درختان با حفظ رگه‌ها، بدون تقارن هندسی سخت‌گیرانه، متناسب با دکوراسیون‌های طبیعت‌گرا.

چرم‌ دوزی

همدان در سده‌های گذشته به عنوان پایتخت دباغی ایران شناخته می‌شد و کارخانه‌ها و دباغ‌خانه‌های سنتی آن معروف بودند. کیفیت چرم همدان ناشی از فرآوری دقیق پوست گاو و گوسفند با استفاده از مازو و مواد گیاهی بود که بوی نامطبوع را حذف و مقاومت فیزیکی چرم را به حداکثر می‌رساند.

اگرچه با صنعتی شدن فرآیندها شکل کار تغییر کرده است، اما امروزه کارگاه‌های مستقل سراجی و چرم‌دوزی دست‌دوز در همدان انواع کیف‌های اداری، کفش، کمربند، قاب‌های نفیس و دست‌بندهای چرمی با دوخت دست (دوخت دو سوزنه با نخ ابریشم موم‌زده) تولید می‌کنند که از نمونه‌های صنعتی با مقاومت درزها و ماندگاری چند ده‌ساله تمایز دارند.

لالجین؛ قطب سفال و سرامیک همدان

لالجین با فاصله حدود 20 کیلومتری از مرکز شهر همدان قرار دارد. لالجین از سوی شورای جهانی صنایع دستی (WCC) به‌عنوان شهر جهانی سفال ثبت شده است. تمرکز صدها کارگاه سنتی و فروشگاه در این شهر کوچک، اتمسفری منحصر‌به‌فرد از جریان زندگی کارگاهی و خلاقیت بصری ایجاد کرده است. در این منطقه، هنر تبدیل به اقتصاد پویا شده و پاسخگوی نیازهای متعدد از ظروف سنتی تا مدرن‌ترین دست‌سازه‌های دکوراتیو است.

ظروف سفالی

ظروف سفالی لالجین شامل محصولاتی است که به روش چرخ‌کاری و قالب‌گیری سنتی ساخته می‌شوند. دیزی‌های سفالی، کوزه‌های نگهداری آب، کماج‌دان‌ها و پارچ‌های لعابدار خنک‌کننده آب از بارزترین مثال‌ها هستند. ظروف سفالی خاصیت تنفس‌پذیری دارند؛ برای نمونه کوزه‌های سفالی بدون لعاب با پدیده تبخیر سطحی، دمای آب محبوس در خود را چند درجه کمتر از دمای محیط نگه می‌دارند که طعمی زلال و طبیعی به آب می‌بخشد.

سرامیک‌های دست‌ساز

سرامیک‌های دست‌ساز لالجین امروزه با فرم‌های مینیمال، اشکال هندسی مدرن و رنگ‌های پاستلی یا خاکی عرضه می‌شوند. در این تولیدات، بدنه سرامیکی پس از بیسکویت شدن، با لعاب‌های ویژه پوشانده شده و در دمای بالا حرارت می‌بیند که سبب می‌شود این محصولات مقاومت حرارتی مطلوبی داشته باشند، جذب چربی نکنند و حتی برای شست‌وشو در ماشین ظرفشویی مناسب باشند. بشقاب‌های پذیرایی، ماگ‌های دست‌ساز با بافت‌های لمسی خاص و کاسه‌های سالاد از پرطرفدارترین نمونه‌ها هستند.

سفال‌های تزئینی و کاربردی

یکی از پرکارترین دسته‌بندی‌ها در لالجین، تلفیق سفال با تکنیک‌های نقاشی و حجم‌سازی است:

• مینا کاری روی سفال: برجسته‌سازی نقوش اسلیمی با شابلون و رنگ‌های لعابی پایه روغنی، پخت مجدد در کوره و تثبیت درخشندگی رنگ‌ها.
• گلدان‌ها و آباژورهای مشبک: برش‌کاری‌های دقیق روی گل نرم قبل از پخت که هنگام قرارگیری شمع یا لامپ، بازی نور و سایه خارق‌العاده‌ای ایجاد می‌کند.
• کاشی‌های هفت‌رنگ و نقش‌برجسته: مناسب برای استفاده در نمای ساختمان، دیواره آب‌نماها و تابلوهای دکوراتیو دیواری.

برای کمک به انتخاب بهتر، مقایسه تفاوت‌های ساختاری دو محصول پایه لالجین در جدول زیر آورده شده است:

ویژگی	سفال سنتی	سرامیک مدرن
نوع بدنه و خاک	خاک رس سرخ خالص	ترکیب رس، کائولن و فلدسپات
دمای پخت کوره	حدود 850 تا 950 درجه	1100 تا 1250 درجه سانتی‌گراد
مقاومت ضربه‌ای	متوسط و شکننده	بالا و متراکم
میزان جذب آب بدنه	بیش از 10 درصد	کمتر از 2 درصد
کاربرد ایده‌آل	نگهداری سنتی آب و غذا، گلدان معمولی	ظروف روزمره غذاخوری، ماشین ظرفشویی

سوغات همدان 

هنگام سفر به استان همدان، علاوه بر خوراکی‌های نام‌آشنایی همچون نان کماج، حلوا زرده، انگشت‌پیچ و شیره انگور مانیزان، سوغات صنایع دستی همدان ماندگارترین چیزی است که می‌توانید به خانه ببرید. مزیت اصلی صنایع دستی نسبت به سوغات خوراکی، دوام بی‌پایان و حس حضور یاد و خاطره سفر در فضای خانه است.

مسافرانی که با خودرو یا قطار به همدان سفر می‌کنند، دغدغه‌ای بابت حمل وسایل ندارند و می‌توانند قطعات بزرگ‌تر نظیر تابلوهای منبت، کوزه‌های بزرگ لالجین یا سرویس‌های چای‌خوری سرامیکی را تهیه نمایند. اما برای مسافرانی که محدودیت بار دارند، انتخاب‌های کم‌حجم و ارزشمندی وجود دارد که به چند مورد از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

• گلیم‌های پادری و رومیزی: وزن بسیار کم، انعطاف‌پذیر برای جاگیری در چمدان، بدون خطر شکستگی و با اصالت هنری بالا.
• گلدان‌های میناکاری کوچک سفالی: با بسته‌بندی حباب‌دار ایمن، دارای جلوه رنگی سنتی و چشم‌نواز روی میز کار یا قفسه کتاب.
• کیف‌پول یا جاکارتی چرم دست‌دوز: استفاده روزمره با کیفیت دوخت عالی که سال‌ها بدون افت کیفیت باقی می‌ماند.
• گیوه‌های تابستانی سبک: انتخابی سالم برای پیاده‌روی با قابلیت جاگیری راحت در وسایل سفر.

بهترین انتخاب‌ها برای هدیه و یادگاری

انتخاب هدیه‌ای که از میان صنایع دستی اصیل همدان برگزیده شده باشد، پیام‌آور احترام به هنر و سلیقه مخاطب است. برای گزینش دقیق‌تر، توجه به شخصیت گیرنده هدیه، سن، محیط کاری یا دکوراسیون منزل او تعیین‌کننده خواهد بود.

اگر به دنبال هدیه‌ای رسمی یا مدیریتی هستید، جعبه‌های دست‌ساز منبت‌کاری شده از چوب گردوی تویسرکان همراه با تابلوهای نفیس خطاطی و معرق چوبی، شکیل‌ترین جلوه را دارند. این آثار نشان‌دهنده اصالت ایرانی بوده و به فضاهای اداری یا کتابخانه‌های شخصی وزانت خاصی می‌بخشند.

برای دوستان و نسل جوان، ظروف سرامیکی مدرن با فرم‌های بدون لعاب خارجی (روستیک) یا ماگ‌های دست‌ساز سرامیکی لالجین با رنگ‌های ملایم، انتخابی کاربردی و جذاب هستند. این دست‌سازه‌ها به علت روح دست‌ساز خود، پیوندی عاطفی با مصرف‌کننده برقرار می‌کنند و جایگزین بی‌روحی لیوان‌های کارخانه‌ای می‌شوند.

اگر قصد تجهیز یا ارتقای دکوراسیون خانه نوعروسان یا علاقه‌مندان به چیدمان بومی را دارید، گلیم‌های دست‌باف نهاوند یا اسدآباد با ابعاد کناره، گزینه‌ای گرمابخش هستند که در کنار مبلمان راحتی تضاد بصری چشم‌نوازی ایجاد می‌کنند.

خرید صنایع دستی همدان از بازارها و فروشگاه‌ها

برای تجربه خریدی لذت‌بخش و مطمئن از بازارها و مراکز تولید، آشنایی با کانون‌های اصلی عرضه این هنرها در استان همدان امری ضروری است. خرید مستقیم از تولیدکننده یا بازارهای تخصصی علاوه بر اطمینان از اصالت کار، به اقتصاد بومی صنعتگران سنتی کمک شایانی می‌کند.

• بازار سنتی و راسته بازارهای همدان: راسته چاقوسازها، راسته گونی‌باف‌ها و به‌ویژه بازار چرم و کفش‌دوزخانه در بافت قدیمی شهر، مرکزی زنده برای یافتن محصولات چرمی اصیل، وسایل دست‌ساز فلزی و گیوه‌های بومی است.
• فروشگاه‌ها و کارگاه‌های لالجین: خیابان اصلی لالجین (بلوار امام خمینی) مملو از فروشگاه‌های خرد و کلان سفال و سرامیک است. برای خرید با قیمت مناسب‌تر یا دیدن شیوه کار، ورود به کارگاه‌های خاکی حاشیه شهر تجربه‌ای بی‌بدیل به شمار می‌آید.
• شهرک تخصصی مبل و منبت ملایر: ملایر با صدها نمایشگاه و کارگاه ساخت مبلمان استیل و کلاسیک، قطب بی‌رقیب خرید مصنوعات چوبی منبت است که امکان سفارش مستقیم طرح و پارچه را به مشتریان می‌دهد.
• مرکز خرید و کارگاه‌های صنایع دستی تویسرکان: برای تهیه جعبه‌های نفیس منبت، قاب‌های آینه و ظروف گردویی خوش‌تراش، فروشگاه‌های محلی تویسرکان بهترین انتخاب هستند.

هنگام خرید محصولات سفالی و سرامیکی، حتماً زیر قطعه را بررسی کنید تا لعاب‌ریزی ناصاف نداشته باشد که سبب خراشیده شدن میز پذیرایی شود. در خرید منبت، عدم استفاده از بتونه برای پوشاندن عیوب چوب و تقارن برش مغارها نشان‌دهنده استادی صنعتگر است. برای محصولات چرمی نیز عطر ملایم چرم طبیعی و دوخت‌های یکدست با انتهای گره‌خورده مستحکم، ضامن خریدی بادوام خواهد بود.

سخن پایانی

صنایع دستی همدان عصاره‌ای از همنشینی هزاران ساله انسان با خاک رس الوند، چوب درختان گردوی تویسرکان و پشم دام‌های دشت‌های زاگرس است. از سفال و سرامیک پرآوازه لالجین گرفته تا شکوه منبت‌کاری ملایر، گرمای گلیم‌های بومی و اصالت چرم و گیوه، هر قطعه حامل هویتی زنده و ماندگار است. تهیه و استفاده از این آثار نه تنها روحی از هنر و اصالت را به فضاهای زیستی و روزمره ما وارد می‌کند، بلکه گامی مؤثر در جهت حمایت از اقتصاد پایدار صنعتگران و حفظ ریشه‌های فرهنگی ایران‌زمین به حساب می‌آید.

تهیه و گردآوری مطلب: وبلاگ فروشگاه اینترنتی پرنون

با ارسال دیدگاه و پیشنهادات خود ما را در بهبود مطالب یاری کنید.