صنایع دستی لرستان

سرزمین لرستان با پیشینه‌ای چند هزار ساله در دل رشته‌کوه‌های زاگرس، مهد فرهنگ و هنری است که ریشه در سازگاری انسان با طبیعت سخت‌کوش کوهستان دارد. صنایع دستی استان لرستان تنها دست‌سازه‌هایی تزیینی نیستند، بلکه پاسخی هوشمندانه به نیازهای زیستی روزمره، بازتابی از هویت ایلیاتی و روایتی ملموس از ذوق و قریحه زنان و مردان این دیار به شمار می‌روند.

 اگر در سفر به غرب کشور به دنبال خرید صنایع دستی لرستان برای سوغات هستید یا می‌خواهید با انواع صنایع دستی لرستان آشنا شوید، شناخت دقیق ویژگی‌ها، مواد اولیه و اصالت هر اثر به شما کمک می‌کند ارزش واقعی این دست‌آفریده‌ها را بهتر درک کنید.

بافته‌های سنتی لرستان

بخش عمده‌ای از هنرهای دستی لرستان در دسته دست‌بافته‌های پشمی قرار می‌گیرد. به دلیل رونق دامداری سنتی در میان ایلات و عشایر، پشم مرغوب گوسفند و موی بز مهم‌ترین ماده اولیه هنرمندان بومی بوده است. این دست‌بافته‌ها بر روی دارهای افقی و با ابزارهای ساده بافته می‌شوند، اما از نظر استحکام، بافت و تنوع نقوش جایگاه ویژه‌ای در کشور دارند.

گلیم ‌بافی لرستان

گلیم بافی لرستان یکی از نام‌آشنا‌ترین صنایع دستی سنتی لرستان است که بیشتر توسط زنان عشایر و روستایی بافته می‌شود. این گلیم‌ها به شیوه پودنما و بدون استفاده از نقشه کاغذی (به صورت ذهنی‌باف) خلق می‌شوند. بافنده، طرح‌ها را بر اساس باورهای کهن، مشاهدات محیطی و هندسه ذهنی بر دار پیاده می‌کند.

از بارزترین ویژگی‌های گلیم لرستان می‌توان به رنگ‌بندی گرم و طبیعی آن اشاره کرد؛ رنگ‌هایی چون روناسی، نیلی، سرمه‌ای، کرم و قهوه‌ای که در کارگاه‌های سنتی از گیاهان کوهی همچون پوست گردو، روناس و جاشیر به دست می‌آیند. طرح‌های رایج شامل اشکال هندسی شکسته، گل‌های انتزاعی، شانه، لچک و ترنج و نگاره‌های حیوانی ساده‌شده هستند. گلیم لری به دلیل تراکم بالای تار و پود، ماندگاری فوق‌العاده‌ای در برابر فرسایش دارد و علاوه بر زیرانداز، برای ساخت خورجین و کیف نیز کاربرد دارد.

جاجیم ‌بافی

جاجیم لرستان از دیگر بافته‌های اصیل و کاربردی است که ضخامتی کمتر از گلیم دارد و معمولاً روی دارهای خوابیده و باریک به طول زیاد بافته می‌شود. سپس این نوارهای بافته‌شده به عرض مناسب در کنار یکدیگر دوخته می‌شوند. نقش‌های جاجیم به صورت خطوط موازی، راه‌راه یا شطرنجی و با الگوهای لوزی و زیگزاگ خودنمایی می‌کنند.

در گذشته جاجیم کاربردی اساسی به عنوان روانداز کرسی، رختخواب‌پیچ و محافظ وسایل در حین کوچ ایل داشت. امروزه به دلیل ضخامت مناسب و انعطاف‌پذیری بالا، جاجیم لرستان در دکوراسیون مدرن برای دوخت رومیزی، رویه کوسن، صندلی و پاف بسیار پرطرفدار است. بافت یکدست، عدم پرزدهی و وزن سبک نسبت به گلیم از مشخصه‌های جاجیم باکیفیت است.

چوقا بافی

چوقابافی لرستان از تخصصی‌ترین و ظریف‌ترین رشته‌های بافندگی سنتی در زاگرس مرکزی به شمار می‌رود. چوقا عبای مردان ایل بختیاری و بخش‌هایی از لرهای لرستان است که منحصراً با دست و با استفاده از پشم بهاره گوسفند بافته می‌شود. برخلاف تصور عمومی، چوقا پارچه‌ای بسیار متراکم و نازک است که در تمامی فصول سال پوشیده می‌شود.

ظرافت در ریسندگی نخ و نظم دقیق در گذراندن پودها، چوقابافی را به هنری دشوار و زمان‌بر تبدیل کرده است. این بافته معمولاً با دار خوابیده و در قطعاتی با طول مشخص آماده می‌شود تا پس از اتمام کار، خیاط ماهر آن را به فرم بالاپوش بدون آستین یا با آستین کوتاه تبدیل کند.

چوقا چیست و چگونه بافته می‌شود؟

چوقا (یا چوخا) بالاپوشی مردانه و راست‌قامت است که جلوی آن باز بوده و قد آن تا زیر زانو می‌رسد. این تن‌پوش بدون دکمه پوشیده می‌شود و در زیر آن شال بسته می‌شود تا به بدن محکم بچسبد. ماده اولیه در بافت چوقا، پشم سفید و لطیف گوسفند بهاره برای زمینه و پشم یا ابریشم سرمه‌ای یا سیاه برای اجرای نقوش هندسی است.

فرآیند بافت چوقا به مهارت بالایی نیاز دارد. ابتدا پشم سفید به دقت شسته، کاردینگ و با دوک به‌صورت نخ‌هایی بسیار نازک و یکدست ریسیده می‌شود. بافت آن به روش تاری انجام می‌گیرد؛ یعنی نقش‌ها با گذر پودهای مشکی روی تارهای فشرده سفید شکل می‌گیرند. تراکم بافت به‌قدری بالاست که قطرات آب باران به‌سختی در آن نفوذ می‌کنند و در سرمای کوهستان بادشکن کارآمدی است، در حالی که در تابستان مانع از ورود گرمای مستقیم آفتاب می‌شود.

طرح و نقش چوقای لرستان

طرح و نقش چوقا منحصر‌به‌فرد، کاملاً هندسی و نمادین است. بر سینه و پشت چوقا، خطوط عمودی پله‌پله‌ای با رنگ سیاه روی زمینه سفید نقش می‌بندد. این طرح در نگاه اول ساده به نظر می‌رسد، اما تفاسیر ریشه‌داری پیرامون آن وجود دارد.

بسیاری از پژوهشگران و مردم بومی بر این باورند که نقش پلکانی چوقا نمادی از معبد چغازنبیل یا سپیده‌دم و پیروزی روشنایی (سفید) بر تاریکی (سیاه) است. خطوط رو به بالا، نشانه صعود، پیشرفت و بلندی همت و خطوط رو به پایین نماد فروتنی و زمین است. چیدمان خطوط سیاه و سفید در چوقا دارای هندسه‌ای کاملاً قرینه و منظم است و کوچک‌ترین اشتباه در بافت، ریتم بصری این بالاپوش فاخر را برهم می‌زند.

چوقا در پوشش و فرهنگ عشایری

چوقا برای مردان لر و بختیاری فراتر از یک پوشش زمستانی یا تابستانی است؛ چوقا نماد هویت، اصالت، شرافت و جایگاه اجتماعی فرد محسوب می‌شود. در مجالس رسمی، جشن‌های سنتی و رویدادهای ایلیاتی، بر تن داشتن چوقا نشانه‌ای از احترام به آیین‌های گذشتگان و فرهنگ بومی است.

پوشیدن چوقا با شلوار دبیت، گیوه و کلاه نمدی کامل می‌شود. این لباس چنان ارزشی دارد که به عنوان میراث خانوادگی از پدر به پسر منتقل می‌شود و نمادی از وقار و استواری در میان مردان کوهستان است.

سیاه‌ چادربافی و بافته‌های عشایری

سیاه‌چادربافی که در زبان لری به آن «داوَن» یا «پِلا» گفته می‌شود، سنگ بنای زیست کوچ‌نشینی در لرستان است. سیاه‌چادرها منحصراً از موی سیاه بز بافته می‌شوند و این انتخاب دلایل فنی و علمی شگفت‌انگیزی دارد:

• عایق حرارتی و رطوبتی: الیاف موی بز در هوای بارانی متورم شده و روزنه‌ها را مسدود می‌کنند و مانع ورود آب به داخل چادر می‌شوند. در گرمای تابستان نیز منافذ باز شده و تهویه طبیعی هوا صورت می‌گیرد.
• دفع خزندگان و حشرات: بوی طبیعی موی بز و زبری آن مانع از نزدیک شدن خزندگانی چون مار و عقرب به دیواره‌های چادر می‌شود.
• سبکی و دوام: موی بز ساختاری سبک دارد که جابه‌جایی آن را در هنگام کوچ آسان می‌کند و در برابر پوسیدگی ناشی از نور خورشید بسیار مقاوم است.

علاوه بر سیاه‌چادر، دست‌بافته‌های کاربردی دیگری نظیر «هورژین» (خورجین برای حمل بار)، «هور» (کیسه بزرگ غلات) و «جُل» (پوشش محافظ اسب و قاطر) نیز توسط زنان عشایر بافته می‌شوند که هر یک از شاهکارهای کاربردی صنایع دستی عشایر و نساجی سنتی محسوب می‌شوند.

هنرهای چوبی لرستان

پوشش غنی جنگل‌های بلوط، گردو، گلابی وحشی و چنار در اقلیم زاگرس، بستر مناسبی را برای شکوفایی صنایع دستی چوبی لرستان پدید آورده است. چوب‌تراشان لر با تکیه بر ویژگی‌های مکانیکی گونه‌های بومی، ابزارهایی بادوام و متناسب با سبک زندگی منطقه ساخته‌اند.

خراطی روی چوب

خراطی در لرستان، به ویژه در شهرهایی چون بروجرد و خرم‌آباد، سابقه‌ای دیرینه دارد. هنرمند خراط با استفاده از دستگاه خراطی دستی یا پدالی و مغارهای فولادی، قطعات چوب را با چرخش سریع فرم داده و وسایلی با تقارن دورانی خلق می‌کند.

 تولید پایه‌های مبل، قلیان‌های سنتی، دوک‌های پشم‌ریسی، وردنه و نرده‌های چوبی با اصالت از تولیدات خراطی لرستان است. چوب مورد استفاده در این هنر معمولاً چوب گردو و چنار است که در برابر تغییر شکل و ترک‌خوردگی مقاومت بالایی دارند. با مطالعه مطلب آموزش خراطی، با مراحل شکل‌دهی چوب و ساخت آثار دست‌ساز آشنا شوید.

منبت‌کاری و کنده‌کاری چوب

کنده‌کاری روی چوب در لرستان پیوندی محکم با ساخت درب‌ها و پنجره‌های سنتی، صندوقچه‌ها و ادوات دفاعی قدیمی دارد. منبت‌کاران لر با تراشیدن زمینه چوب و ایجاد برجستگی‌های ملهم از گل و بوته، نقوش اسلیمی و حیوانات زاگرس، آثاری ماندگار پدید می‌آورند.

 در دهه‌های اخیر، منبت ‌کاری علاوه بر مبلمان سنتی، در ساخت تابلوهای هنری و جعبه‌های جواهر نیز توسعه یافته است و به عنوان یکی از صنایع دستی اصیل لرستان در بازار عرضه می‌شود.

وسایل و ظروف چوبی دست‌ساز

ساخت ظروف و ابزارهای کاربردی چوبی از دیرباز در روستاهای لرستان متداول بوده است. این ظروف به دلیل عدم استفاده از مواد شیمیایی، سلامت بالایی برای استفاده روزمره دارند. از جمله این ساخته‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• قاشق‌ها و ملاقه‌های چوبی بومی: ساخته‌شده از چوب گردو و افرا که برای پخت غذاهای سنتی در دیگ‌های مسی استفاده می‌شوند.
• کاسه و قدح‌های یکپارچه: ظروفی که با تیشه‌کاری و مغار از یک تنه درخت تراشیده می‌شوند و خطوط و گره‌های طبیعی چوب روی آن‌ها جلوه‌گری می‌کند.
• سازهای سنتی: ساخت سازهایی چون سرنا، دوزله، دهل و کمانچه لری نیازمند درک عمیق از آکوستیک چوب توت و گردو است. کمانچه پشت‌باز لری با نوای سوزناک خود شاهکاری از ترکیب هنر چوب‌تراشی و موسیقی محلی است.

هنرهای سنتی لرستان

تنوع زیستی و معیشتی لرستان بستری برای تولید طیف وسیعی از مصنوعات طبیعی فراهم ساخته است که نمدمالی و حصیربافی در صدر آنها جای دارند.

نمدمالی

نمدمالی لرستان یکی از کهن‌ترین شیوه‌های ساخت منسوجات است که در آن از تار و پود و دستگاه بافندگی خبری نیست؛ بلکه تولید آن حاصل درهم‌تنیدگی الیاف پشم بر اثر فشار، گرما و رطوبت است. نمدمال با ریختن پشم، افزودن آب صابون و مالش مداوم با دست و پا، بافتی یکپارچه و غیرقابل نفوذ خلق می‌کند.

نمد لری به عنوان زیرانداز، کلاه نمدی (کلو)، کپنک (پوشش ضخیم چوپانان) و جل اسب استفاده می‌شود. نقوش نمد با استفاده از پشم‌های رنگ‌آمیزی‌شده طبیعی بر روی نمد چیده شده و در اثر فشار با لایه زیرین یکی می‌شوند. این محصول به دلیل خاصیت ضد رطوبت خود، در کوهستان کاربرد ویژه‌ای در پیشگیری از دردهای مفصلی و رماتیسم دارد.

حصیربافی

در مناطقی از استان که دسترسی به تالاب‌ها، رودخانه‌ها و نیزارها وجود دارد، نظیر حاشیه رود کشکان و تالاب‌های پل دختر، حصیر بافی با بهره‌گیری از ساقه‌های نی و گیاهان خودرو رونق دارد. حصیرهای بافته‌شده معمولاً به عنوان سایه‌بان سیاه‌چادر، زیرانداز، سبدهای نگهداری میوه و نان، و بادبزن دستی مصرف می‌شوند. این محصولات خنک، سبک و صددرصد تجزیه‌پذیر در محیط زیست هستند. در مطلب آموزش حصیر بافی با روش ساخت وسایل حصیری آشنا شوید.

رودوزی‌ها و هنرهای پارچه‌ای

پوشاک سنتی زنان لر، به‌ویژه در مراسم و آیین‌ها، سرشار از تزیینات پارچه‌ای و دوخت‌های ظریف است. هنر سرمه‌دوزی، ملیله‌دوزی و سکه‌دوزی بر روی جلیقه‌ها (کلنجه)، کلاه‌های زنانه (کُلکه) و روسری‌های ابریشمی بزرگ (گلونی) اجرا می‌شود.

«گلونی» روسری سنتی لری با نقوش اسلیمی و هندسی است که ثبت ملی شده و بانوان بومی با گره‌زدن و انجام رودوزی سنتی دور آن، زیبایی بصری چشم‌نوازی به پوشش خود می‌بخشند.

صنایع دستی لرستان در کدام مناطق استان رواج دارند؟

هر یک از شهرستان‌های لرستان بر اساس موقعیت جغرافیایی، تاریخچه شهری یا ایلیاتی خود، در تولید محصول خاصی سرآمد هستند. جدول زیر مهم‌ترین صنایع دستی و مراکز عمده تولید آن‌ها را مقایسه می‌کند:

صنایع دستی خرم‌آباد

خرم‌آباد به عنوان مرکز استان، تلفیقی از صنایع دستی خرم‌آباد، هنرهای سنتی لرستان و هنرهای کارگاهی را در خود جای داده است. بازار سنتی خرم‌آباد و کارگاه‌های پیرامون فلک‌الافلاک محلی برای عرضه انواع گلیم، جاجیم، نمدهای رنگین و آلات موسیقی اصیل هستند. ساخت کمانچه لری در این شهر نیز جایگاه ویژه‌ای دارد و هنرمندان با انتخاب دقیق چوب توت کهنه برای ساخت کاسه ساز، به کیفیت و صدادهی مطلوب آن کمک می‌کنند.

صنایع دستی بروجرد

بروجرد نگین صنایع دستی فلزی در غرب ایران است و عنوان «شهر ملی ورشو» را به دوش می‌کشد. ورشوسازی بروجرد با استفاده از ورقه‌های آلیاژی مرغوب، سماور، سینی، پارچ، گلاب‌پاش و قلیان‌هایی خلق می‌کند که با ظرافت بی‌نظیری چکش‌کاری و قلم‌زنی می‌شوند. علاوه بر ورشو، خراطی سنتی و گیوه‌دوزی نیز در کوچه‌ها و بازارهای قدیمی بروجرد رونق دیرینه‌ای دارند.

صنایع دستی الیگودرز

الیگودرز به دلیل بافت جمعیتی و هم‌جواری با ایلات بختیاری، کانون اصلی چوقابافی لرستان، جاجیم‌بافی و گلیم‌های درشت‌بافت با طرح لری و بختیاری است. قالی‌بافی سنتی با گره ترکی و فارسی و استفاده از پشم دست‌ریس از دیگر هنرهای خانگی بانوان هنرمند در روستاها و آبادی‌های این شهرستان به شمار می‌رود.

صنایع دستی نورآباد و مناطق عشایری

شهرستان دلفان و شهر نورآباد، خاستگاه گلیم‌های بسیار مرغوب و دست‌بافته‌های مویی و پشمی است. در این مناطق، شیوه‌های رنگرزی گیاهی هنوز به شکل سنتی زنده است و بافندگان محلی با استفاده از ریشه و برگ گیاهان زاگرسی، نخ‌های پشمی را به رنگ‌های درخشان و پایداری درمی‌آورند که پس از سال‌ها شستشو نیز کدر نمی‌شوند.

سوغات استان لرستان

هنگام سفر به این خطه یا تصمیم برای خرید سوغات و صنایع دستی لرستان، گستره‌ای از محصولات دست‌ساز و خوراکی‌های بومی پیش روی شماست. اگر به دنبال خریدی ماندگار با ارزش فرهنگی و تاریخی هستید، موارد زیر از معروف‌ترین صنایع دستی لرستان برای سوغات به شمار می‌روند:

• گلیم و جاجیم اصیل لری: گزینه‌ای کم‌نظیر برای دکوراسیون داخلی خانه که سال‌ها زیبایی و اصالت خود را حفظ می‌کند.
• ظروف ورشوی بروجرد: یک یادگاری لوکس، آنتیک و ارزشمند از هنر فلزکاری ایران برای هدیه دادن.
• گلونی (روسری سنتی): سوغاتی پرطرفدار، سبک، کاربردی و نمادی از هویت و پوشاک اصیل ایرانی.
• گیوه لری: پاپوشی دست‌دوز، بسیار خنک، سبک و طبی که برای پیاده‌روی در فصول گرم فوق‌العاده است.
• وسایل و تزیینات چوبی: از ظروف پذیرایی گردویی گرفته تا سازهای سنتی کوچک که روح طبیعت زاگرس را به همراه دارند.

برای اطمینان از اصالت کالای دست‌ساز، در هنگام خرید به یکدستی گره‌ها در بافته‌ها، استفاده از الیاف طبیعی (با بوی خاص پشم و عدم احساس حالت پلاستیکی) و ظرافت چکش‌کاری در آثار فلزی توجه کنید تا محصولی باکیفیت و ماندگار به یادگار ببرید.

 

تهیه و گردآوری مطلب: وبلاگ فروشگاه اینترنتی پرنون

با ارسال دیدگاه و پیشنهادات خود ما را در بهبود مطالب یاری کنید.